Fotografie Paolo di Paolo

Fotograaf Paolo di Paolo is van top tot teen een gentiluomo, blijkt op de nieuwe tentoonstelling over zijn werk in Rome

Pier Paolo Pasolini Beeld Paolo di Paolo

Paolo di Paolo was alles behalve een paparazzo, is te zien in ‘Mondo Perduto’. Hij fotografeerde filmsterren en gewone mensen op een prachtige, intieme manier, maar respecteerde altijd hun grenzen. 

Dit zijn de ingrediënten: een jonge, ambitieuze fotograaf met een Leica, een zwik filmsterren van het kaliber Marcello Mastroianni, Sofia Loren en Monica Vitti en het mooist denkbare decor: Rome in de jaren vijftig en zestig.

Zal wel een paparazzo zijn geweest, denk je dan. Zo’n gehaaide jongen op een Vespa die achter beroemdheden aansjeest om ze in vlammend flitslicht vast te leggen in compromitterende situaties, hand opgestoken in de richting van de brutale lens.

Wie dat denkt, kent Paolo di Paolo nog niet. Zoals buiten Rome bijna niemand Paolo di Paolo kent. Misschien omdát-ie geen paparazzo was, maar een gentleman die niets deed zonder daar netjes om te vragen. Die filmsterren fotografeerde als gewone mensen en gewone mensen als filmsterren. Maar waarschijnlijk is Di Paolo zo lang onbekend en onbemind gebleven omdat hij na veertien jaar obsessief werken ophield met fotograferen en al zijn 250 duizend negatieven, contactvellen, dia’s en foto’s opborg in de kelder van zijn huis.

Marcello Mastroianni Beeld Paolo di Paolo

Vandaag de dag is Paolo di Paolo 94 jaar, en staat hij in het middelpunt van de belangstelling. Afgelopen december verscheen het boek Mondo Perduto met dik driehonderd van zijn foto’s, en vorige week opende in MAXXI Nationaal Museum van de 21ste-eeuwse kunsten in Rome onder grote internationale belangstelling de gelijknamige tentoonstelling, met 250 indrukwekkende beelden. Hoe dat zo kwam, is een even mooi als simpel verhaal: Di Paolo’s dochter Silvia vond decennia later het omvangrijke archief van haar vader, besefte hoe goed en bijzonder het was en kwam in contact met Alessandro Michele, groot kunstliefhebber en creatief directeur van Gucci. Michele was zo laaiend enthousiast, dat Gucci besloot de uitgave van het boek en de tentoonstelling te sponsoren.

Gina Lollobrigida en Giorgio de Chirico Beeld Paolo di Paolo

En zo kon het gebeuren dat Di Paolo, een uiterst krasse knar, het middelpunt is van de officiële persconferentie en de cocktailparty ter ere van de opening – staand op kekke leren loafers en leunend op een wandelstok met barokke zilveren handgreep. ’s Morgens draagt hij een knalgele coltrui met een lichtgrijs maatpak, ’s avonds een knalrode coltrui onder een diepzwart pak – every inch a gentiluomo. Hij vertelt hoe hij, geboren in 1925 in Larino (Molise), in Rome geschiedenis en filosofie ging studeren aan de Sapienza Universiteit, en daarna ging werken als redacteur van het reisblad van de Italiaanse Spoorwegen, Viaggi in Italia. In 1954 werd hij verliefd op de Leica III C camera, die hij kocht op afbetaling. Hij begon te fotograferen voor de lol, kwam in contact met het artiestencollectief Gruppo Forma 1 en kwam via via hij terecht bij het culturele weekblad Il Mondo. In de twaalf jaar dat het blad nog zou bestaan publiceerde Di Paolo daarin 573 foto’s van artiesten en beroemdheden uit de wereld van mode en cinema enerzijds, en van gewone Italianen anderzijds. In grote lijnen het verhaal van Italië dat opkrabbelde uit de as van de Tweede Wereldoorlog, een verhaal over hoop en jeugd, daden en dromen.

Wat kenmerkend was voor Il Mondo, en dus ook voor het werk van Di Paolo: hij maakte de zaken niet mooier dan ze waren. Realistisch moest het zijn, waarachtig, sensitief. De portretten die hij schoot van filmsterren – van Sofia Loren die haar make-up bijwerkt en wordt aangegaapt door een knulletje, Simone Signoret en Yves Montand zoenend op de Aventijn, een zonnebadende Anna Magnani – zijn zo naturel en intiem dat ze uit een familiealbum zouden kunnen komen. Ze verraden dat Di Paolo allesbehalve een paparazzo was. Hij werd toegelaten, soms zelfs uitgenodigd. Bij de foto van Charlotte Rampling vertelt Di Paolo het verhaal ook middels een video die naast de foto wordt afgedraaid: hij, indertijd zelf ook een jonge god om te zien, nam in een hotel met zijn camera plaats tegenover Rampling en zei niets. Tergend lang wachtte hij tot zij zou reageren. Wat ze deed, door steeds uitdagender en sensueler in de lens te blikken. Maar: stijlvol, elegant, geraffineerd. En toen hij dacht: kip ik heb je, dít is de ultieme Charlotte Rampling-blik, schoot hij een keer of vijf, zes. Toen pakte hij zijn camera in en vertrok, zonder één woord gezegd te hebben. ‘Het was de kortste en meest intense fotoshoot die ik ooit gedaan heb’, zegt Di Paolo nu.

Sofia Loren Beeld Paolo di Paolo
Charlotte Rampling Beeld Paolo di Paolo

De langste shoot die Di Paolo ooit deed was ongetwijfeld het project La Lunga Strada di Sabbia, de lange weg van zand, in 1959. Het idee daarvoor kwam van Di Paolo zelf. Hij wilde het opkomende Italiaanse strandvakantietoerisme van Ventimiglia tot Triëst documenteren en bood het plan aan bij Arturo Tofanelli, hoofdredacteur van weekblad Il Tempo en maandblad Successo. Puik plan, vond Tofanelli, maar hij stuurde voor de bijbehorende tekst wel een schrijver mee: Pier Paolo Pasolini, toentertijd veelbelovend auteur en nog niet bekend als acteur en filmregisseur. Alleen het eerste (omgekeerde) traject, van Rome naar Ventimiglia, legden de fotograaf en de schrijver samen af, in Di Paolo’s MG-TD Bertone Arnolt, om er gaandeweg achter te komen dat ze ieder een andere reportage wilden maken. ‘Pasolini was op zoek naar een verloren wereld van literaire geesten, een Italië dat niet meer bestond’, herinnert Di Paolo zich. ‘Ik was juist op zoek naar een Italië dat vooruitkeek naar de toekomst.’ De rest van het traject deden ze afzonderlijk. De foto’s van Di Paolo werden gepubliceerd in Successo, de tekst van Pasolini werd als La Lunga Strada di Sabbia apart gepubliceerd. Onwaarschijnlijk genoeg werden Di Paolo en Pasolini wel vrienden. De eerste fotografeerde de laatste op diens verzoek voor de schervenberg Monte dei Cocci even buiten Rome – een serie die hij een van de hoogtepunten uit zijn carrière noemt. Later vroeg Pasolini Di Paolo op de set van zijn films Il Vangelo secondo Matteo (1964) en Mamma Roma (1962), met in de titelrol Anna Magnani, die zich jaren eerder tijdens haar zomervakantie al uitgebreid had laten fotograferen door Di Paolo.

Anna Magnani Beeld Paolo di Paolo

Toch zijn de foto’s die Di Paolo in de zomer van 1959 langs de ellenlange Italiaanse zandweg maakte minstens zo fascinerend als die van de sterren en intellectuelen die hij portretteerde. De kammende jongemannen in zwemslip, de signorina’s met lange benen in korte broekjes, de opoes in het zwart en de landerige kinderen: ze zijn gestold in de tijd maar tegelijkertijd levendig en actueel. Zo universeel, zo geestig en zo herkenbaar, de ultieme weergave van eindeloze Italiaanse zomers, hitsig en loom tegelijk.

Lido di Corolla (Napels), uit de serie La Lunga Strada di Sabbia Beeld Paolo di Paolo
Viareggio, uit de serie La Lunga Strada di Sabbia Beeld Paolo di Paolo

Zelf noemt Di Paolo zijn werk humanistisch. Wie het bekijkt met dat idee in het achterhoofd, ziet dat de mens – beroemd of niet – op elke foto centraal staat. Dat sterren en sloebers overal en altijd individuen zijn, wier wil en grenzen de fotograaf keurig respecteert. En dat Di Paolo een voor zijn tijd bijzonder moderne manier van fotograferen had, en zijn hoofdpersonen knap in verbinding wist te brengen met hun omgeving.

Op de vraag waarom een aantal van die steengoede foto’s – Oriana Fallaci die de diva speelt in Venetië, een zonnebadende Anna Magnani – nooit gepubliceerd zijn, was het antwoord ontroerend ethisch: ‘Omdat ze zo intiem waren dat het ongepast zou zijn om ze aan een krant te geven’, schreef Di Paolo aan zijn dochter Silvia.

Toen Il Mondo stopte in 1966 stopte Di Paolo met fotograferen, ‘uit liefde voor de fotografie’. De bladen die wel nog bestonden richtten zich met name op schandalen, en dat was een richting die Di Paolo pertinent niet op wilde. Hij verhuisde naar het platteland, stortte zich weer op filosofie en geschiedenis en publiceerde jarenlang kalenders en boeken in opdracht van de carabinieri.

Mondo Perduto heten zowel het boek als de tentoonstelling. Verloren wereld: een perfect gekozen titel, want zowel het tijdschrift Il Mondo als de onschuldige, maar opwindende jaren vijftig en zestig zijn lang vervlogen en voorbij. 

Gelukkig hebben we de foto’s nog.

MAXXI 

Tijdens de opening van de expo troffen Paolo di Paolo en Gucci’s Alessandro Michele elkaar in de Pasolini-kamer. Het kolossale MAXXI Nationaal Museum van de 21ste-eeuwse kunsten is gevestigd in het noorden van Rome, in een door architect Zaha Hadid (1950-2016) ontworpen en na een bouwperiode van tien jaar in 2010 geopend pand. Het prijswinnende ontwerp werd door The Guardian Hadids ‘mooist gebouwde werk tot zover’ genoemd en ‘een meesterwerk dat past tussen de oude Romeinse wonderen’.

Alessandro Michele (links), directeur van Gucci en Paolo Di Paolo (rechts) bij de opening van Mondo Perduto in het Maxxi Museum op 16 april. Beeld Daniele Venturelli/ Getty Images
Autostrada del Sole Beeld Paolo di Paolo
Guiseppe Ungaretti Beeld Paolo di Paolo
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.