InterviewKadir van Lohuizen

Fotograaf Kadir van Lohuizen waarschuwt de wereld nog één keer

Met eerst een documentaireserie, toen een tentoonstelling en nu een boek wijst hij ons op het oprukkende water dat wereldwijd noopt tot veel rigoureuzere maatregelen dan nu worden genomen.

Van twee kanten bedreigt de zee Majuro, de hoofdstad van de Marshalleilanden. In die plaats wonen veel mensen die zijn geëvacueerd van Bikini, na de atoomproeven die de Amerikanen daar veelvuldig hebben uitgevoerd.  
 Beeld Kadir van Lohuizen /NOOR
Van twee kanten bedreigt de zee Majuro, de hoofdstad van de Marshalleilanden. In die plaats wonen veel mensen die zijn geëvacueerd van Bikini, na de atoomproeven die de Amerikanen daar veelvuldig hebben uitgevoerd.Beeld Kadir van Lohuizen /NOOR

Toen documentair fotograaf Kadir van Lohuizen (57) op de oneindige ijsvlakte van Groenland was, realiseerde hij zich eens te meer hoe urgent zijn project Na ons de zondvloed is. Hij was op bezoek bij een kamp van wetenschappers op 2.900 meter hoogte. 

‘Ze doen daar boringen in de ijsmassa, die er 2.600 meter dik is, en dringen door tot de onderliggende rotslaag. Ze ontdekten in de ijsmassa zogenoemde ice flows, bevroren rivieren die naar de zee stromen. Hoe dieper, hoe sneller het ijs wegdrijft naar zee. Het kamp zelf beweegt 15 centimeter per dág.’ 

Wat nog maar eens aantoont: die ijskap op Groenland is zo oneindig niet.

Van Lohuizens bezoek aan Groenland leverde evengoed fabelachtige foto’s op. Van smeltrivieren die door veelkleurig glinsterende gletsjers kronkelen. Van Inuits bij hun boten in de haven, die veel langer ijsvrij blijft dan ze vroeger voor mogelijk hielden. Van de diepblauwe meren boven op de ijskap. 

‘Met een gids hadden we een paar uur gelopen om bij een gletsjermolen te komen, een meer van smeltwater. Ik stond aan de rand, met stijgijzers onder die voorkomen dat je wegglijdt. Toch was het was best eng, omdat ik me realiseerde wat er kon gebeuren: zo’n meer kan in een gigantisch gapend gat veranderen, doordat het water in één keer in het diepe ijs stort.’ 

Gletsjermolens maken de ijskap instabiel, waardoor gigantische oppervlakten op drift kunnen raken en in zee verdwijnen. 

null Beeld

Gevolgen van de klimaatcrisis

Eerst was er een documentaireserie op tv. Toen een expositie in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam. En nu is er het imposante boek After Us the Deluge, met veel foto’s, grafieken en essays. Het is de vrucht van Van Lohuizens jarenlange omzwervingen over de planeet om de gevolgen van de klimaatcrisis in beeld te brengen.

Blader door het boek en een gevoel van benauwdheid overvalt je, de schoonheid van tropische eilanden in de Grote Oceaan, de levendigheid van New York, het lome subtropische klimaat van Miami en de ondernemende mentaliteit van Nederlandse waterstaatkundigen ten spijt. Aan dat woord deluge, zondvloed, kleeft geen overdrijving.

‘Je vraagt je af: hoe werkt ons brein?’, zegt Van Lohuizen. ‘We blijven denken dat het met de stijging van de zeespiegel wel meevalt. Maar zelfs als het Klimaatakkoord van Parijs (over beperking van de mondiale opwarming met 1,5 of maximaal 2 graden, red.) door alle landen daadwerkelijk wordt nagestreefd, stijgt de zeespiegel tot het einde van de eeuw met minstens een meter. Dat is domweg een zekerheid. En daarop zijn de rampscenario’s vrijwel nergens ter wereld berekend, ook in Nederland niet.’ 

Het KNMI is overigens minder stellig over de voorziene stijging, die met veel onzekerheden is omgeven. 

Omdat het een verre van uitgemaakte zaak is dat ‘Parijs’ wordt gehaald, en die Groenlandse ijskap in noodtempo verder smelt – met een zeespiegelstijging van vele meters tot gevolg – moeten we volgens Van Lohuizen ernstig rekening houden met voor menigeen ondenkbare scenario’s: een dijk van Noorwegen naar Schotland en van Calais naar Engeland. Een dijk over de volle lengte van de Nederlandse kust. Een verplaatsing van de bevolking naar het oosten (‘Mogen we wel een goede relatie opbouwen met de Duitsers, die ons moeten opvangen’), of het polderland in het westen prijsgeven aan de zee, en dijken bouwen rond de grote steden. 

En dan zwijgen we nog van de peperdure Oosterscheldedam: niet gebouwd met het besef van grote zeespiegelstijging. Of van de ecologische catastrofe door het verdwijnen van de eilanden voor de kwetsbare Waddenzee.

Cartí Cohabita is een van de kwetsbaarste eilanden; de bevolking probeert het eiland te beschermen door het bouwen van een muur van koraal. 
 Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Cartí Cohabita is een van de kwetsbaarste eilanden; de bevolking probeert het eiland te beschermen door het bouwen van een muur van koraal.Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

Overstromingen 

Is de doem in het geval van Nederland nog een dreiging, in de Grote Oceaan en bij Panama was Van Lohuizen op eilanden waar die al werkelijkheid is geworden. Waar de ontvolking al wordt gepland, omdat de risico’s en schade van overstromingen te groot zijn geworden. 

‘Op Kiribati (in de Stille Zuidzee) kwamen vroeger door de geografische ligging, vrijwel op de evenaar, geen cyclonen voor. Maar door de klimaatcrisis neemt de dreiging van stormen ook daar toe. Bewoners vertelden me dat ze hun kinderen bij storm vastbinden aan de palmbomen, andere bescherming kunnen ze niet bieden.’

Gouda. De laaggelegen plaats waar Van Lohuizen opgroeide, zakt langzaam weg in het veen. Het hoge water kan niet zomaar worden weggepompt, omdat dan de palen bloot komen te liggen waarop de huizen zijn gefundeerd, met rotting tot gevolg. Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Gouda. De laaggelegen plaats waar Van Lohuizen opgroeide, zakt langzaam weg in het veen. Het hoge water kan niet zomaar worden weggepompt, omdat dan de palen bloot komen te liggen waarop de huizen zijn gefundeerd, met rotting tot gevolg.Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

Er zijn plannen in de maak om honderdduizend bewoners van atollen in de Grote Oceaan te herhuisvesten op Fiji. ‘Door de zeespiegelstijging en de opwarming van het water sterven de riffen af die een eerste bescherming vormen voor de atollen. Nu die verdwijnen, tast de zee de tweede beschermingslaag aan: de stranden. Ook die zijn, bijvoorbeeld op Fiji, vaak al verdwenen.’ 

Bij Panama is de volksverhuizing van enkele autonome eilanden voor de kust nu uitgesteld als gevolg van de pandemie, maar dat ze worden prijsgegeven aan de zee is onontkoombaar.

De foto’s die Van Lohuizen op dergelijke eilanden maakte, tonen de drastische en pijnlijke gevolgen van de zeespiegelstijging voor de bewoners. Hun schaarse landbouwgrond verzilt, net als hun drinkwater. Met zandzakken en boomstronken bouwen ze dijkjes rond hun huizen, waar de branding tegenaan klotst. 

Vooral op Kiribati, enkele uren vliegen vanaf Fiji, vloog het isolement Van Lohuizen weleens aan. ‘Als daar de hel uitbreekt, kun je geen kant op. Er gaan drie vluchten per week naar Fiji, en twee veerboten per jaar.’ Hij realiseerde zich ook: ‘Volkenrechtelijk is er voor mensen op plekken als deze niets geregeld. Klimaatverandering is nergens een reden voor asiel.’

Op zijn omzwervingen viel Van Lohuizen van de ene verbazing in de andere. Niet alleen in ontwikkelingslanden, ook in rijke westerse. In de Verenigde Staten fotografeerde hij in Miami, een stad die luttele centimeters boven zeeniveau ligt, hoe bij springtij elke maand het zoute water vanuit de riolering over de straten stroomt. ‘De sunny day flooding, noemen ze dat daar’, zegt Van Lohuizen. ‘Ze leggen daar honderden pompen aan om het zeewater weer weg te pompen, maar: die draaien op elektriciteit. En de stroom valt bij zware stormen vaak uit. Je kunt de pompen dan aansluiten op dieselgeneratoren, maar de diesel raakt in crisistijden op.’

Hij sprak een restauranthouder in Miami Beach die waterschade wilde verhalen op de verzekering. ‘Zijn claim werd afgewezen, omdat hij volgens de verzekering zijn restaurant in een kelder had. Maar het bleek dat de straat vóór zijn bedrijf zo vaak was opgehoogd dat het léék alsof hij in de kelder serveerde. Die ruimte was vroeger op straatniveau.’

Nog steeds woedt in Miami, favoriet overwinteringsoord, een bouwkoorts. Welgestelden kopen er peperdure nieuwbouwappartementen, terwijl de stad op deze plek geen toekomst heeft. ‘Het moment komt dichtbij dat verzekeraars hun handen ervan aftrekken en dat banken weigeren nog langer hypotheken te verstrekken.’ Dat zou een grote vastgoedcrisis kunnen uitlokken.

‘After Us the Deluge’: New York.  Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
‘After Us the Deluge’: New York.Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

New York bouwt aan een U-vormige dam die (het eiland) Manhattan moet beschermen tegen vloedgolven zoals die toen de zware orkaan Sandy in 2012 over de stad raasde. ‘Behalve dat het wel bijzonder is dat andere, enorme delen van New York niet worden beschermd, kun je je afvragen hoe zinnig de bouw van deze dam is. Ik sprak met de belangrijkste adviseur van de burgemeester. Die legde me uit dat bij de berekeningen is uitgegaan van de schade die Sandy heeft aangericht. Maar met de zeespiegelstijging is geen rekening gehouden.’

Bij springtij komt het zeewater in Miami Beach over de slecht onderhouden beschermingswand bij Indian Creek en uit de riolering.
 Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Bij springtij komt het zeewater in Miami Beach over de slecht onderhouden beschermingswand bij Indian Creek en uit de riolering.Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

Van Lohuizen bracht een groot deel van zijn jeugd door in Gouda, ruimschoots gelegen onder zeeniveau en dusdanig wegzakkend in het veen dat het water van de grachten bijna over de wal klotst. Zoals bijna iedereen van zijn generatie is hij als gevolg van de Watersnoodramp van 1953 opgegroeid met het besef dat de zee gevaarlijk kan zijn, zeker in het polderland Nederland. Bij zijn ouders stond De Ramp in de boekenkast, het fotoboek dat in geen huishouden ontbrak en waarvan de opbrengst ten goede kwam aan het Nationaal Rampenfonds. Zoals iedereen leerde hij over de Deltawerken en werkeiland Neeltje Jans. Het belang voor ons land om het water te temmen werd hem, zoals iedereen, met de paplepel ingegoten.

‘Destijds was de Zeelandramp nodig om ons te doordringen van de urgentie van dijkaanleg en -verzwaringen. Zoals het in New Orleans tot na de orkaan Katrina duurde voor er actie werd ondernomen. De maatregelen tegen klimaatverandering en de bescherming tegen de gevolgen zijn kwesties waarbij twintig jaar vooruit moet worden gedacht, en dat sluit slecht aan bij de politiek, waar meestal maximaal vier jaar vooruit wordt gekeken.’

We zouden vaker over de grenzen kunnen kijken, naar bijvoorbeeld Bangladesh. ‘De veerkracht van de Bengali is enorm. Zij merkten eerst dat na de zoveelste cycloon het water als gevolg van de zeespiegelstijging niet meer verdween van het ondergelopen land. Ik heb er mensen ontmoet die wel vijf keer zijn verhuisd, omdat hun huis door het water werd verzwolgen. En telkens krabbelen ze weer op en bouwen een nieuw bestaan op. Het land heeft 33 miljard euro uitgetrokken voor kustbescherming en herhuisvesting.’

Het is een daadkracht die, ziet Van Lohuizen, in andere delen van de wereld weleens ontbreekt. ‘In Nederland zeggen mensen wel over Bangladesh dat het zo onhandig is dat de mensen zich er in een rivierdelta hebben gevestigd. Maar ik zeg dan altijd: hé, weet je nog dat Nederland óók een delta is? Door de toenemende hoeveelheid regenwater moeten we steeds meer water via onze rivieren afvoeren, naar de zee, waarvan het niveau stijgt. Als we de rivierdijken veilig willen houden, moeten ze niet alleen hoger, maar ook veel breder worden gemaakt, met grootschalige landonteigeningen tot gevolg. Dan zal ook bij ons de vraag zich aandienen hoeveel geld we bereid zijn te investeren om het westen van ons land in stand te houden.’

Erg hoopvol klinkt Van Lohuizen niet, al put hij uit de coronacrisis enige moed: ‘Anders dan gewoonlijk zijn we bij het nemen van maatregelen bij de pandemie, zoals nu bij die Engelse variant van het virus, wel uitgegaan van het slechtste scenario en hebben daarop onze maatregelen gebaseerd. Beperking van het vliegverkeer en van de autobewegingen blijken dus wél te kunnen. Áls we de klimaatverandering willen aanpakken, kunnen we veel.’

Kadir van Lohuizen: After Us the Deluge, The Human Consequences of Rising Sea Levels. 
Lannoo; 288 pagina's; € 45 (verschijnt 29/1). 

De tentoonstelling Rijzend water in het Scheepvaartmuseum in Amsterdam is wegens de coronabeperkingen nu niet te bezoeken, maar is al wel verlengd t/m 5/4.

null Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Betio (Red Beach), Kiribati Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Betio (Red Beach), KiribatiBeeld Kadir van Lohuizen / NOOR

Betio (Red Beach), Kiribati

Een gezin woont pal tegen de branding van de Stille Oceaan in Kiribati, met de stronken van palmbomen als geïmproviseerde bescherming tegen de golven. Toen het rif verderop in zee was afgestorven, beukten de golven op de tweede beschermingsring van het atol, het strand. Dat is inmiddels weggespoeld. Kiribati, in oppervlakte groter dan India, maar voor het grootste deel bestaand uit zee, steekt maximaal 1,5 meter boven het zeeniveau uit. De vorige president, Anote Tong (een van de auteurs die een essay schreven in Van Lohuizens boek), heeft namens Kiribati grond van de Anglicaan­se kerk gekocht op het (volgens Pacifische maatstaven) nabije Fiji, met het doel daar uiteindelijk alle honderdduizend burgers te huisvesten. Hij had de regering van Fiji niet gekend in zijn plannen, wat leidde tot een diplomatieke rel. Zodoende is het aangeschafte land nu formeel bestemd als landbouw ten behoeve van de Kiribatiërs.

Het eilandenrijk wordt inmiddels geleid door de pro-Chinese president ­Taneti Maamau, bijgenaamd de Trump van Kiribati. Hij staat bekend als een klimaatontkenner en heeft geopperd de door de zeespiegelstijging bedreigde eilanden kunstmatig op te hogen, een plan dat door deskundigen als onhaalbaar wordt afgedaan. Nadat hij aan de macht was gekomen, muilkorfde Maamau de pers, als gevolg waarvan Van Lohuizen een tweede ­gepland bezoek aan het land niet kon doorzetten.

Groenland.

 Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR
Groenland.Beeld Kadir van Lohuizen / NOOR

Groenland

Smeltrivieren op de ijskap in de omgeving van Kangerlussuaq, een plaatsje aan de zuidwestkust van Groenland. Behalve die razende rivieren zag Van Lohuizen ook enorme meren met smeltwater (zogeheten gletsjermolens), die in de zomertijd ontstaan en die als gevolg van de druk die door hun ­toenemende gewicht ontstaat door het ijs eronder in de diepere ijslagen storten.

Niet iedereen op Groenland is overigens rouwig om het opwarmen van de aarde. ‘In het zuiden worden nu aardbeien gekweekt. Die hoeven nu niet meer te worden geïmporteerd uit het gehate Denemarken (de voormalige kolonisator).’ De verwachting is dat de rotsbodem van Groenland enigszins zal stijgen als de tot 3 kilometer dikke ijskap is gesmolten. Het zeeniveau zal in dat geval naar schatting gemiddeld 7 meter stijgen.

Kadir van Lohuizen

Kadir van Lohuizen (57) heeft als documentair fotograaf veel gewerkt in conflictgebieden in Afrika en werkte aan talrijke langetermijnprojecten, waaronder dat over de zeven grote rivieren van de wereld, de diamantindustrie, Via Panam (over de migratie in de beide Amerika’s) en Wasteland (over de manier waarop wereldsteden zich ontdoen van hun afval). 

Voor dat laatste project won hij in 2018 een eerste prijs bij World Press Photo in de categorie milieukwesties. In 2000 en 2002 was hij jurylid van de fotocompetitie, de belangrijkste, jaarlijkse fotojournalistieke wedstrijd. Tevens is Van Lohuizen medeoprichter van het in 2007 gestichte fotoagentschap Noor.  

Kadir van Lohuizen. Beeld Stanley Greene
Kadir van Lohuizen.Beeld Stanley Greene
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden