Fotogeniek cultuurpaleis is er voor iedereen

Als de maat van architectuur getoetst wordt aan het aantal bijnamen van een gebouw, zit het wel goed met de Elbphilharmonie.

De grote zaal van de Elbphilharmonie in Hamburg.Beeld Carl Johan Johansson

Aan metaforen geen gebrek: de ijstaart, het zeilschip, een watergolf, de tent, de-wolk-op-een-klif en de koningskroon. Als de maat van architectuur getoetst wordt aan het aantal bijnamen dat een gebouw weet te genereren, zit het wel goed met de nieuwe Elbphilharmonie in Hamburg, van de architecten Herzog & de Meuron.

Het verhaal gaat dat het ontwerp voor dit spectaculaire cultuurpaleis eigenlijk heel snel op papier stond. Toen Jacques Herzog het oude pakhuis in de Elbe zag liggen, tekende hij met balpen in een paar streken een opbouw van glas erop. Op dat plaatje werd Hamburg in een klap verliefd. 'Wir wollen es', kopte een lokale krant. Het is een verdienste dat Herzog & de Meuron vijftien jaar later in de uitvoering heel dicht bij de oorspronkelijke schets is gekomen.

Contrast

De eerste recensies van het gebouw zijn lovend. 'Es ist ein Bauwerk an der Grenze von Erde, Wasser un Himmel von Hafen und Stad' (Tages Anzeiger) en 'Ein funkelndes Juwel auf Rotem Sockel'. 'Van een andere wereld', schreef The Guardian.

De concertzaal is aan drie kanten omgeven door de rivier de Elbe in Speicherstadt, de pakhuizenwijk van de Noord-Duitse stad. De Elbphilharmonie verrijst op een 37meter hoge voet van baksteen, die hoort bij een oude goederenopslag, gebouwd in 1966. Oud is publieke ruimte, de muziek zit bovenin.

Meer weten?

Beleef de Elbphilharmonie, het orkestgebouw van de toekomst, in beeld en geluid.

Mannen vochten om haar, het volk liep uit, bijna liep het sprookje verkeerd af. Een reportage over de Elbphilharmonie; de prinses aan de Elbe.


De kracht van het beeld dat Herzog & de Meuron oproepen, schuilt in het contrast tussen de oude zware sokkel en de lichte opbouw van glas. Twee tijdlagen die worden gescheiden door een subtiele 'voeg'. Deze tussenlaag vergroot het contrast tussen oud en nieuw, maar tilt de opbouw ook op wat op, waardoor het lichter oogt. Bovendien is de 'voeg' functioneel. Deze tussenlaag is vermaakt tot een publiek plein op 37 meter hoogte waar je 360graden over Hamburg uitkijkt.

Het totaalplaatje levert zeer instagrammable fotomateriaal op. Dat leek ook de achilleshiel van het ontwerp: is het niet iets te lekker voor het oog? Maar de gelauwerde Herzog & de Meuron zouden hun reputatie verloochenen, als ze dat plaatje niet gelaagd en gedurfd hadden ingevuld. Van dichtbij is de glazen top een vernuftig spel van bollingen en openingen. De façade bevat U-vormige uitsparingen, die doen denken aan de kleppen van een blaasinstrument of aan een stemvork. Daardoor oogt de gevel niet streng, maar avontuurlijk, bekroond door een golvende daklijn.

Akoestiek

Voor het akoestische werk hebben de Zwitserse architecten gekeken naar de moeder aller moderne concertzalen: de Berliner Philharmonie (1963) van Hans Scharoun. Deze architect brak radicaal met het 'schoenendoosconcept' van rechthoekige, gesloten concertzalen. Net als in Berlijn is in Hamburg het centrale podium het laagste punt in de zaal. Daar omheen zijn tribunes geschikt als wijngaardterrassen op een heuvel. Daardoor verbeteren de beleving en de akoestiek, ontdekte Scharoun, een innovatie waarvan Herzog & de Meuron dankbaar gebruikmaakten.

De architecten hebben nadrukkelijk verklaard dat ze niet alleen een plek wilden ontwerpen waar de elite Brahms en Beethoven komt luisteren. Dat krijgt uitdrukking in het publieke plein dat is gecreëerd in de laag tussen oud- en nieuwbouw: Plaza genoemd. Het plein geeft toegang tot tal van functies: van hotel, horeca, appartementen tot aan muziekscholen.

De manier waarop de overgang van openbaar naar besloten wordt verwerkt, doet denken aan New Tate Modern in Londen, een ander project van Herzog & de Meuron. Ook hier stap je niet meteen vanaf de straat het museum binnen, maar verblijf je eerst in een voorruimte: een enorme grote machinehal. De eerste bezoekcijfers voor het Plaza lijken aan te tonen dat Hamburgers de bedoelingen van de architecten hebben begrepen.


VIJF SPREKENDE CONCERTZALEN

Jean Nouvel, Philharmonie de Parijs, 2015.

De Franse architect Jean Nouvel wil weinig meer te maken hebben met deze concertzaal aan de rand van het centrum. Het heeft een wat buitenaardse vorm: schotsen die in elkaar zijn gestoken, bekleed met een zilverkleurige huid. Ook hier is gekozen voor een 'wijngaardopstelling' van de tribunes. De akoestiek wordt geprezen, maar Nouvel vindt dat het gebouw is afgeraffeld.


MAD studio, National Concert Hall in Peking, gereed 2019.

Een transparant, lichtgevend gebouw moet dit worden: het thuishonk van het veelgeprezen nationale symfonieorkest van China. MAD geldt als van de eigenzinnigste Chinese architectenbureaus. Het werkt in dit project samen met akoestiek-expert Yasuhisa Toyota, die ook in Parijs en Hamburg heeft geadviseerd.


OMA, Casa da Música, Porto, 2005.

Een radicaal ontwerp van het bureau van Rem Koolhaas. Het lijkt nog het meest op een veelkantige geslepen diamant, opgebouwd uit beton en glas. Koolhaas experimenteerde, lang voor Herzog & de Meuron, met glas in een concertzaal. Voor Porto liet OMA gewelfd glas ontwerpen dat het geluid niet hard terugkaatst.


Frank Gehry, Walt Disney Concert Hall, Los Angeles, 2003.

De immer golvende beeldtaal van de Amerikaanse architect Frank Gehry ook auteur van het Guggenheim Museum Bilbao komt goed tot zijn recht in deze zaal voor het Los Angeles Philharmonic. Vanwege de vorm- en materiaalgelijkenis wordt het ook wel 'Bilbao, the Sequel' genoemd.


Hans Scharoun, Philharmonie, Berlijn, 1963.

Inspiratie voor veel moderne concertzalen. Geroemd om zijn akoestiek. De architect brak radicaal met het beproefde schoenendoosconcept, toegepast bijvoorbeeld in het Concertgebouw in Amsterdam, waarvan de akoestiek overigens ook wereldfaam geniet. De musici zitten in Berlijn onder een soort tentdak in het midden van de zaal, op het laagste punt, de toehoorders daar omheen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden