Fotofestival Noorderlicht

Het fotofestival Noorderlicht in Groningen gaat dit jaar in de expositie Traces & Omens op zoek naar sporen en voortekens. De keuze viel op soms onbeduidende fotoseries over grote gebeurtenissen. Juist het werk van de fotografen die zich richten op het persoonlijke levert een bevredigende tentoonstelling op.




Noorderlicht: Traces & Omens, t/m 9 oktober in Groningen, Der Aa-kerk. Voorts Tsunami in Academie Minerva; Land van Belofte in Fotogalerie Noorderlicht; Verborgen Terreinen in Borg Verhildersum, Leens. Tel. 050-3152227 (www.noorderlicht.nl).

De documentairemaker Alan Berliner graaft als een bezetene. Beetje bij beetje schept en schraapt hij schilfers van zijn familiegeschiedenis af, de humuslaag waarop hij heeft kunnen groeien maar waarvan hij zo bitter weinig weet. Een paar foto's heeft hij, een paar documenten, een paar verhalen, maar verder moet Alan Berliner (New York, 1956) zelf de losse eindjes aan elkaar knopen in de hoop zijn verleden te reconstrueren. Dat doet hij in documentaires als Nobody's Business (1996), een indrukwekkende tweekamp tussen zijn vader en hemzelf.

De zoon probeert de vader, die stug en trots is en oneindig koppig, uitspraken over vroeger te ontlokken aan de hand van foto's uit het familiealbum. 'Wat denk je als je deze mensen ziet?' vraagt hij. 'Niets! Ze kunnen me geen bal schelen', roept de vader. 'Laat me met rust.' Maar met horten, stoten en heftig tegenstribbelen begint hij toch te vertellen.

De mens is een spoorzoeker. Elke familie heeft zijn eigen Alan Berliner, die gravend en schrapend de wortels van de stamboom probeert bloot te leggen. Op internet barst het van de genealogische websites, 'stamboomsurftips' en 'genhits'. Die zoektocht wordt eigenlijk steeds leuker. Want hoe verder we verwijderd raken van het moment dat de fotografie werd uitgevonden (in 1839 om precies te zijn), hoe meer gezichten van de generaties vóór ons bewaard blijven. Over een halve eeuw kunnen onze kleinkinderen hun eigen gelaatstrekken vergelijken met die van hun overoveroveróvergrootouders.

Als spoorzoeker kun je met fotografie veel kanten op. Fotograaf James Nakagawa (1962) bewaarde jarenlang een oude koffer die zijn vader hem kort voor diens dood had gegeven. Toen Nakagawa genoeg moed had verzameld om de koffer te openen, bleken er filmpjes en foto's in te zitten, gemaakt door zijn vader en zijn grootvader. Gewone huis-, tuin- en keukenopnamen, met gewone tussen aanhalingstekens. Want de familie Nakagawa reisde jaren op en neer tussen Amerika en Japan, en meer dan eens moesten de familieleden bijkomen van de cultuurshock die dat teweegbracht.

Nakagawa verwerkte de oude foto's (een antiek stoomschip, honderden immigranten met slingerende confetti op het dek) met zijn eigen foto's (een vrachtwagen met een afbeelding van het Vrijheidsbeeld, de miljoenenmetropool Tokio in de schemer) tot prachtige dromerige collages. Hij noemde zijn project, dat nog steeds in volle gang is, Ma - Between the Past. 'Ma' betekent in het Japans 'ruimte tussen twee entiteiten', in dit geval het verleden en het heden, Japan en Amerika.

Nakagawa's werk is te zien op Noorderlicht, het jaarlijkse fotografiefestival dat heen en weer pendelt tussen Leeuwarden en Groningen. Dit jaar is Groningen weer aan de beurt, waar de hoofdtentoonstelling zoals gewoonlijk in de Der Aa-kerk middenin het centrum neerstreek. Fotografie en de verbeelding van de tijd is het thema deze keer, en voordat u roept: ja maar, álle fotografie gaat toch over tijd - de exacte titel luidt Traces & Omens (sporen en voortekenen). Dat maakt het er niet makkelijker op, maar vernauwde wel aanzienlijk het aantal inzendingen. Niettemin kwamen er op het nieuwe adres van de organisatie van Noorderlicht in Groningen (waar ook de nieuwe Noorderlicht Fotogalerie is ondergebracht met op dit moment de groepstentoonstelling Land van belofte, Groningen door de ogen van vijf fotografen) meer dan zevenhonderd fotoseries binnen. Samensteller Wim Melis koos er vervolgens een kleine vijftig uit voor de tentoonstelling in de kerk en de kleine nevenexpositie Tsunami in het gebouw van de Academie Minerva.

Hoe afhankelijk is een foto van 'het beslissende moment' (een term van de beroemde Franse fotograaf en oprichter van het fotoagentschap Magnum, Henri Cartier-Bresson)? En heeft dat ene moment, die fractie van een seconde in een reeks van seconden die samen een gebeurtenis vormen, tegenwoordig nog genoeg zeggingskracht? Welke van die beslissende momenten is, terugkijkend, een voorteken te noemen, en vertegenwoordigt op die manier 'de' geschiedenis? Hoe geef je vorm aan verandering en ontwikkeling? Hoe toon je oorzaak en gevolg?

Het zijn nogal wat vragen die Melis en zijn collega's zich voorafgaande aan de tentoonstelling stelden. Ze zijn legitiem in een tijd waarin de ene foto nog niet is opgedroogd of er verschijnt alweer een volgende, betere momentopname, en daarna nog een en nóg een.

Maar om nu te zeggen dat de tentoonstelling bevredigende antwoorden geeft - niet echt. Moeten we al die foto's hier kunnen indelen in twee groepen: sporen en voortekenen? Moet er een weldoordachte keuze doorschemeren voor ofwel de losse, tijdsbepalende foto ofwel de fotoserie? Een proef op de som kan niet worden genomen, want in de Der Aa-kerk hangen voornamelijk reeksen foto en nauwelijks losse. En het beslissende moment uit een serie halen die voor je neus hangt, is onmogelijk omdat de andere beelden, de context van een situatie, zich evengoed in je hoofd hebben genesteld en daar blijven plakken als haren aan een boterhamzakje.

Een van de weinige fotografen die dat 'probleem' actief heeft benaderd, is de Amerikaan Ken Schles (Brooklyn, 1960). In zijn serie Homeland Security (2004-'05) combineert hij zwart-wit foto's van de aanslagen op het World Trade Center in 2001 met zogenaamd onbezorgde kleurenfoto's van het alledaagse leven na het drama.

De foto's steken elkaar aan; het afvuren van een wapen op een schietbaan, een redelijk normale bezigheid in Amerika, beïnvloedt de manier waarop je naar een kinderzwempartijtje in de achtertuin kijkt. Het zwart-wit verleden (de brandende torens van het WTC) kleurt het heden en ook de toekomst, want de angst die in de lucht hangt, is een voorbode voor misschien wel nog een aanslag. Echt op zichzelf staan kunnen de foto's in deze serie niet. Ook al zijn sommige mooi van kleur of compositie, ze hebben elkaars gezelschap nodig.

Een andere fotograaf die 'bewijst' dat een gebeurtenis nooit op zichzelf staat, en daarmee het idee van 'het beslissende moment' in twijfel trekt, is Paul Fusco (Amerika, 1930). In 1997 maakte hij een reportage over de gevolgen van de kernramp in Tsjernobyl in 1986. In opvangtehuizen fotografeerde hij kinderen, normaal gesproken de toekomst van een land, hier lichamelijk misvormd, geestelijk achtergesteld door een gebeurtenis in het verleden die velen van hen niet eens hebben meegemaakt. De foto's van die mismaakte lichaampjes rakelen de geschiedenis op, maar gunnen ons ook een blik op de toekomst, die nooit meer stralingsvrij zal zijn.

Dit zijn de positieve uitzonderingen. Andere fotoseries zijn te onbetekenend om voortekens te kunnen zijn, of te geënsceneerd om als 'het' beeld van de geschiedenis te fungeren. Zoals de serie van Michael Najjar (Duitsland, 1966) over de invloed van de media op de oorlogsverslaggeving vanuit Irak. Dat zijn tot in de puntjes geregisseerde toneelstukjes - knap gemaakt, maar wat voegen ze wezenlijk toe aan de geschiedenis? Dat ze door Noorderlicht werden uitgekozen om de boegbeelden te worden van de tentoonstelling, is onbegrijpelijk.

Een uitkomst bieden de foto's die de grote gebeurtenissen laten voor wat ze zijn en zich in plaats daarvan concentreren op kleine, persoonlijke verhalen en geschiedenissen. Volg het spoor van de spoorzoekers, van hen die de tekenen des tijds zoeken in het individuele, zoals James Nakagawa, en Traces & Omens levert een bevredigende (en veel intiemere) tentoonstelling op.

Waar Nakagawa al in staat is het verleden van zijn grootvader en zijn vader te verbinden met zijn eigen leven, daar is Myako Ishuichi (Japan, 1947) nog 'slechts' bezig de sporen die haar moeder achterliet te verzamelen. Na haar dood fotografeerde de dochter een rode lippenstift in een goudkleurige houder. Een pruik, een borstel met zwarte haren, een onderjurk - het zijn voorwerpen met een ziel, een historie. Vooralsnog lijkt Ishuichi er geen conclusies uit te willen of durven trekken.

Een inventarisatie heeft ze willen maken, een voorzichtige stap richting begrip voor haar moeder met wie ze nooit goed kon opschieten, en toch ontkomt ze niet aan ontroering en tederheid. Die gevoelens zitten verstopt in het zachte licht dat door kanten ondergoed schijnt, en in de eenzaamheid van de lippenstift, die opgebrand lijkt als wierook, met zwarte rafels langs de randen.

De kracht van het verleden die doorklinkt in het nu zit ook in de polaroids van David Almeida (Portugal, 1970) waarop afgedankt huisraad aan de kant van de weg staat te wachten op een nieuwe eigenaar of de afvalberg. In de prachtige serie sigarettenpeuken met de afdrukken van rode en roze Russische vrouwenmonden aan de uiteinden, van Stephen Gill (Engeland, 1971). Of in de foto's van Casa Ortiz, een klassiek huis op de grens van Mexico en de Verenigde Staten, waar buiten de Amerikaanse grenswachters op illegale Mexicanen jagen, en binnen de bewoners een 19de-eeuws leven leiden, met kroonluchters en zilveren sleepjurken (door de Franse fotograaf Gladys).

Klein en persoonlijk zijn de onderwerpen van deze fotoseries. De fotografen die ze maakten waren niet gebrand op één allesomvattend beeld dat exemplarisch zou zijn voor een gebeurtenis, maar meer op de tijdloosheid ervan.

'Laat me met rust, dit gaat niemand iets aan', roept de vader van documentairemaker Alan Berliner als zijn zoon hem vraagt naar hoe hij zich voelde als Pools/Russische immigrant in Amerika. 'Wat is daar zo bijzonder aan? Er zijn duizenden mensen met precies hetzelfde verhaal.' En juist dat geeft dat van hem universele zeggingskracht.


Noorderlicht: Traces & Omens, t/m 9 oktober in Groningen, Der Aa-kerk. Voorts Tsunami in Academie Minerva; Land van Belofte in Fotogalerie Noorderlicht; Verborgen Terreinen in Borg Verhildersum, Leens. Tel. 050-3152227 (www.noorderlicht.nl).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden