Fotofestival: Hoe een mens een mens blijft

De meeste gangetjes zijn smal, maar dit gangetje is heel smal. En hoog en stil, met muren van baksteen daar waar het pleisterwerk heeft losgelaten.

De Russische fotograaf Anastasia Khoroshilova (1978) verzamelde deze portretten, gemaakt door familieleden van de slachtoffers en ter herdenking opgehangen in School Nummer 1, voor haar project Out of Context, nu te zien op het fotofestival Noorderlicht in Groningen. Tegenover de amateurfoto’s – je hoeft in dat benauwde gangetje in de Noorderlicht Galerie alleen maar op je hakken te draaien om er opnieuw zo confronterend bovenop te staan – hing Khoroshilova zelf gemaakte foto’s van kinderen die de gijzeling overleefden.

Voor de fotograaf in hun mooiste kleren gehesen, staan ze in het lieflijke Duitse landschap. Dat laatste zie je niet, dat lees je in de bijbehorende tekst. De getraumatiseerde Russische kinderen zijn daarheen gekomen voor medische behandeling, ver weg van de plek waar het vijf jaar geleden allemaal gebeurde. Ze zijn letterlijk uit hun context gehaald.

Om dat woord – context – draait het hier in Groningen, tijdens de zestiende editie van Noorderlicht: Human Conditions. Het is sowieso al een woord dat vaak wordt gebezigd wanneer het de fotografie betreft, omdat het medium op zoveel verschillende plekken kan opduiken. Een fotoserie in een tijdschrift komt heel anders over dan wanneer diezelfde serie groot en ingelijst aan de muren van een museum hangt.

Documentaire en journalistieke fotografie, van begin af aan de speerpunten van Noorderlicht, zijn afhankelijker van die context, de informatie bij de foto’s, dan autonome kunstfotografie. Want hoewel fotojournalisten over het algemeen goed zijn in het vertellen van verhalen in beelden, is het bij bijvoorbeeld oorlogsverslaggeving belangrijk dat de kijker precies weet naar welke ‘kant’ hij kijkt, veel belangrijker dan dat hij weet waar de blote dame op een foto van Paul Kooiker vandaan komt. In dat laatste geval zijn de blik en de invulling van de inhoud veel vrijer.

‘Context’ lag in de dagen rond de opening van Noorderlicht – dat dit jaar een opvallend nieuw jasje kreeg, waarover later meer – ook op ieders lippen vanwege de hier getoonde expositie van Magnumfotograaf Stuart Franklin. De tekst die hij schreef ter begeleiding van de foto’s die hij toont – afschuwelijke beelden die door Palestijnse fotografen werden gemaakt tijdens de bezetting van Gaza door Israël aan het eind van vorig jaar –, werd gecensureerd door persbureau AP, omdat de fotograaf volgens het fotoagentschap te veel politiek stelling nam. Ten onrechte, meent Franklin, die vindt dat de foto’s niet zonder uitleggend kader kunnen.

Sta je in Khoroshilova’s gangetje, dan is het eveneens prettig om te weten wie de mensen zijn die je hier recht in de ogen lijkt te kijken. Voordat je de bijbehorende tekst hebt gelezen, krijg je al het vermoeden dat iets niet in de haak is, erna weet je het zeker. Tot zover ervaar je Out of Context op min of meer dezelfde manier als elke andere klassieke fotoreportage over een historische gebeurtenis ergens in de wereld. Heel simpel gezegd: je kijkt blanco, leest, en kijkt begrijpend.

Bij de meeste documentaire fotografie stopt het daar. Bij het onderwerp. Dat wat op de foto staat, is de boodschap. Een voorbeeld is het werk van Teun Voeten, ook te zien op Noorderlicht. Voeten, een klassieke reportagefotograaf, fotografeerde op veel verschillende plekken (lees: brandhaarden) op de wereld, van Irak tot Noord-Korea en van Bosnië tot Rwanda. Het resultaat daarvan, met de veelzeggende titel War, hangt in Groningen aan de muur, indrukwekkende zwart-witfoto’s in zwarte lijsten, die de kijker informeren over strijd, dood en verdriet in andere landen. Nuttig, nodig en goed – daar niet van. Maar wie heeft kennisgemaakt met werk als dat van Anastasia Khoroshilova wil eigenlijk niets liever meer dan dat.

En gelukkig heeft Noorderlicht daar dit jaar veel van in de aanbieding: werk dat de grenzen van de documentaire en journalistieke fotografie oprekt, dat ná de inhoud gaat over de rol van fotografie bij historische gebeurtenissen. Zo behandelt Out of Context in de eerste plaats de gijzeling in Beslan, slaat de titel in eerste instantie op de dislocatie van de getraumatiseerde Russische kinderen in het lieflijke Duitse landschap.

In de twééde plaats gaat het over het medium zelf, over de vraag hoe fotografie het drama kan vertalen, hoe ze het gevoel van dat drama kan overbrengen zonder het in al zijn gruwelijke details te laten zien. In twééde instantie slaat de titel ook op de foto’s zelf, vooral de herinneringsfoto’s, die met een heel andere bedoeling werden genomen, vervolgens al geheel buiten hun oorspronkelijke betekenis in School Nummer 1 werden opgehangen, en dan nu ook nog eens te zien zijn in een Gronings galeriegangetje.

Dit is geen documentaire fotografie pur sang. Dit is geen journalistieke reportage van de oude stempel. Wat is het dan?

Noorderlicht staat er in elk geval voor open. Dat komt niet in de laatste plaats door de verandering die het fotofestival heeft ondergaan. Voorheen werden de hoofdtentoonstellingen (zoals Behind Walls in 2008, Act of Faith in 2007) feitelijk samengesteld door één man: Wim Melis (plus team uiteraard).

Wat een baan moet dat geweest zijn: elk jaar weer duizenden foto’s doorspitten, op zoek naar een thema, dat aan de muren op verschillende locaties, afwisselend in Groningen en Leeuwarden, aan de bezoekers duidelijk moet worden gemaakt. Nadenken over inrichting, vormgeving; tekst en context bieden. Allemachtig. Melis gaf het dit jaar uit handen. Dat wil zeggen, hij nodigde vijf binnen- en buitenlandse tentoonstellingsmakers uit om samen met hem Noorderlicht: Human Conditions op te zetten, over hoe een mens een mens blijft, in welke omstandigheid dan ook.

En dus stelde Simon Njami, schrijver en artistiek directeur van Rencontres Africaines de la Photographie in Bamako, Mali, de subtentoonstelling Ordinary Pain samen. Zocht docent en tentoonstellingsmaker Bas Vroege fotografen bij elkaar voor zijn presentatie Multivocal Histories, onder wie Anastasia Khoroshilova. Deed Lauren Heinz, redacteur van Ei8ht Magazine voor documentaire fotografie, hetzelfde voor Closing in. En maakten de veelbesproken fotograaf Stuart Franklin en de minder bekende tentoonstellingsmaker Marc Prüst respectievelijk de presentaties Point of No Return en Lost. Melis zelf stelde ook nog eens twee deeltentoonstellingen samen, te weten het verrassende War Machines en The Pursuit of Happiness.

Dat lijkt niet alleen veel, het is het ook. Misschien nog wel meer dan de vorige jaren, getuige de niet zoveel dikkere als wel grotere catalogus. Maar verwarrend is het niet. Integendeel, eigenlijk zijn die verschillende presentaties best prettig. Je hoeft er niet per se rekening mee te houden, maar wil je dat wel, dan kan een kleine verandering van toon een verademing zijn.

Simon Njami is namelijk heel andere koek dan Lauren Heinz. Hij ging op zoek naar de dramatiek van de kleine conflicten, gebeurtenissen die nooit de voorpagina’s van de kranten halen maar wel ingrijpend zijn voor de betrokkenen, en hield het bij een redelijk conventionele presentatie van redelijk conventionele documentaireseries (uitzonderingen daargelaten). Terwijl zij in haar expositie juist veel meer die eerder genoemde grenzen van de geëngageerde fotografie opzocht.

Bijvoorbeeld met werk van de Argentijnse fotograaf Seba Kurtis, die de problematiek van de vluchteling voelbaar maakte door zijn familiefoto’s in het water te gooien en ze, gered maar gehavend en verkleurd, aan het publiek te presenteren. Of met het project Beyond History van de Belgische Vincent Delbrouck, die probeerde de Cubaanse hoofdstad Havana te vangen in levendige dagboeken die even exotisch als rauw en realistisch zijn.

Het zijn voornamelijk Heinz, Vroege en Melis zelf die op deze editie van Noorderlicht opvallen als samenstellers met aandacht voor een veel breder spectrum aan documentaire fotografie dan Noorderlicht de afgelopen jaren heeft laten zien. Zij tonen een nieuwe generatie fotografen, die historische gebeurtenissen liever belichten vanuit een kleine, persoonlijke invalshoek die niet per se minder documentair of journalistiek is, maar wel minder afstandelijk. Die daartoe bovendien veel vrijer gebruikmaken van al bestaande fotografie en ander beeldmateriaal, om aan te tonen dat verschillende media verschillende vormen van geschiedschrijving, verschillende verhalen, voortbrengen.

Vroege noemt dat in zijn begeleidende tekst ‘postmoderne visuele geschiedschrijving’. En hoewel we volgens de kunsthistorische stempelaars inmiddels alweer voorbij zijn aan het postmodernisme (en ‘postmodern’ eigenlijk altijd al een verwarrende term is geweest), is wel begrijpelijk waarom hij dat doet. Kort gezegd bediende het postmodernisme zich immers van het citeren, parafraseren en recyclen van allerhande kunstvormen en media-uitingen. Maar misschien is ‘visueel samplen’ beter – tenzij dat ook alweer hopeloos uit de mode is.

Deze nieuwe generatie geëngageerde fotografen die, volgens Vroege, begon met projecten van de Amerikaanse Susan Meiselas en de Brit Julian Germain uit de jaren negentig, ‘samplet’ zich door de geschiedenis heen. Dat klinkt best aardig, maar ook nog een beetje oppervlakkig. Want het is niet zo dat fotografen als Wouter den Bakker, Andrea Stultiens en Taco Hidde Bakker (toevallig alle drie uit Nederland) en de Tsjech Ales Vasicek overal en nergens informatie uit hun context vandaan halen om die wortelloos te gebruiken in hun werk. Nee.

Taco Hidde Bakker combineerde uitspraken van gevluchte bewoners uit de verwoeste stad Grozny met idyllische, op internet gevonden en groot opgeblazen ansichtkaarten van de ooit groenste stad van de voormalige Sovjet-Unie. Twee elementen, beide uit hun oorspronkelijke context gehaald, roepen een beeld op van Grozny, dat evenveel, of misschien wel meer, zegt over de stad dan een ‘letterlijke’ fotoreportage. In elk geval is het een manier van omgaan met geschiedenis die een jonge generatie kijkers rechtstreekser zal aanspreken.

Deze fotografen hebben hetzelfde uitgangspunt als documentaire fotografen van de oude stempel: door middel van beeld, en daar waar nodig tekst, een verhaal vertellen, of het nu gruwelijk, schrijnend, onrechtvaardig of anderszins journalistiek van belang is – alleen dan net even anders. Persoonlijker. Lichter, maar niet onverantwoordelijk. En met behalve aandacht voor de inhoudelijke kant van de zaak, ook voortdurend belangstelling voor de rol die de fotografie hierbij speelt, de verschillende ‘gezichten’ die zij kan hebben. Zij laten zien wat het medium werkelijk vermag, en dat dat meer is dan shockeren in zwart-wit.

Dat Noorderlicht, van oudsher toch een bolwerk van zware en serieuze reportagefotografie, ruimte heeft gemaakt voor deze nieuwe generatie, zonder daarbij haar wezen te verliezen, is bewonderenswaardig. Het getuigt van een veerkracht die velen waarschijnlijk voor onmogelijk hadden gehouden. Die mensen moeten vooral gaan kijken, om weer op de hoogte te zijn van het nieuwste op het gebied van de documentaire fotografie. Groningen is wel ver, maar niet zó ver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden