Oud dijkhuisje in de Noordpolder langs de oude deltadijk.

ReportageVoorland Groningen

Fotoboek toont de veerkracht van de Groningers

Oud dijkhuisje in de Noordpolder langs de oude deltadijk.Beeld Dirk-Jan Visser

Voorland Groningen bespreekt alle ernstige thema’s van de provincie, zoals de gaswinning en de bio-industrie, maar heeft bovenal een optimistische toon.

Fotograaf Dirk-Jan Visser (41) herinnert zich die 16de augustus 2012 nog goed. ‘We zaten die avond in de tuin aan het bier, bij het kampvuur. Opeens werd het doodstil, en wij vroegen ons af: wat is dít?’ Het volgende moment markeert een dieptepunt in de geschiedenis van het land waar we nu, op een hoogzomerse dag, transpirerend doorheen lopen. Dat dieptepunt was de zwaarste aardbeving die Noord-Groningen sinds het begin van de aardgaswinning in de jaren zestig heeft getroffen, met een kracht van 3,6 op de schaal van Richter. Het epicentrum was bij het dorp Huizinge, vlakbij het Atelier aan de Middendijk, een arbeidershuisje in Usquert waarvan Visser, doorgaans woonachtig in Den Haag, mede-eigenaar is.

We zijn hier niet om het zoveelste treurige verhaal op te tekenen over de schade aan woningen en cultureel erfgoed door de gaswinning, aan het door de overheid geschonden vertrouwen van de bewoners en de trauma’s die de bevingen veroorzaken. Niet alleen. We lopen hier nu voornamelijk omdat Visser medeauteur is van het schitterende boek Voorland Groningen, dat de geschiedenis en toekomst van dit gebied - de kleigebieden in het noorden van de provincie - als onderwerp heeft. En dat poogt Het Hogeland te zien als een laboratorium waar de omgang van de mens met de aarde in een brede context wordt geplaatst. En waar dat bevingsprobleem wordt ingebed in de misschien wel wereldwijde problematiek waarvan ook tomeloze schaalvergroting, verlies aan biodiversiteit, energiehonger, verstedelijking, energietransitie en klimaatverandering deel uitmaken.

Het boek bevat, naast een imposant foto-essay van Visser, avontuurlijke omzwervingen en gesprekken met bewoners, genoteerd door journalist (en VPRO-radiomaker met karakteristiek stemgeluid) Marten Minkema. Plus beschouwingen van de Groninger en aan de Universiteit van Maastricht werkzame historicus Christian Ernsten, wiens genoemde interesses wandelen, erfgoed en landschappen wonderwel aansluiten bij de thematiek van Voorland. Onvermeld mogen evenmin blijven de zinsbegoochelende illustraties vanuit vogelvluchtperspectief van Senne Trip, die een modern handschrift combineren met de klassieke weergave van het landschap: door Gods ogen.

Eemshaven, Voorland.Beeld Senne Trip

‘Wandelen door het Antropoceen’ is de ondertitel: het boek onderzoekt hoe dit door de mensen in eeuwen gewonnen landschap standhoudt onder de allesoverheersende invloed van dezelfde mens, vanaf kort na de Tweede Wereldoorlog. Niet alleen door grootschalige gaswinning en de daardoor veroorzaakte bodemdaling, maar ook door de plaatsing van reusachtige windturbines, hyperintensieve landbouw met bijbehorende schuren op formaat fabriekshal en immense machines die de bodem met hun gewicht doen inklinken. En door de verzilting van het inzakkende land, die wordt versterkt door het stijgen van de zeespiegel, aan de andere kant van de dijk hier vlakbij.

De opsomming van de thema’s klinkt als een aankondiging van de apocalyps - en wie weet wacht die ook wel - maar die voltrekt zich niet vandaag. Ze is tegenovergesteld aan de vrolijke, optimistische toon die opklinkt uit Voorland Groningen. En ze is al even tegenovergesteld aan het weidse, stille, helder schitterende landschap tussen Loppersum en Middelstum waar Visser en ik doorheen sjokken.

Buizerds hangen hoog boven de akkers, ze krijsen als heksen met hoogtevrees. In de verte wijzen de kerktorens de juiste weg hemelwaarts met hun dak waarvan de vorm doet denken aan een gespleten geslepen edelsteen. Er kronkelen kreekjes en de zeldzame fietsers groeten ons zonder uitzondering. ‘Het verhaal dat Groningers stug zijn, daar klopt helemaal niets van’, zegt Visser: ‘Als ze eenmaal aan de praat zijn, houden ze nooit meer op.’

De Mauritiuskerk in Marsum dateert uit de 12de eeuw en daarmee behoort tot de oudste bakstenen kerken in de provincie Groningen.Beeld Dirk-Jan Visser

En dat kwam mooi uit, toen Visser hier tien jaar geleden neerstreek om het gebied te leren kennen. Hij raakte gefascineerd door dat soms glooiende platteland, het eeuwenoude cultuurgoed in de vorm van herenboerderijen, nederige arbeidershuisjes en middeleeuwse kerken op wierden - de karakteristieke vluchtheuvels in het landschap voor mens en vee, bij de talrijke overstromingen. Bij zijn omzwervingen leerde de fotograaf de bewoners goed kennen, en zo droegen zij met hun kennis en verhalen bij aan Voorland.

De keerzijde van dit landschap van vruchtbare klei dringt zich vanmiddag evenwel ook nadrukkelijk op. We komen langs de plompe eengezinswoningen in Loppersum, die na de aardbevingsschade werden versterkt met nieuwe, massieve buitenmuren, die de toch al weinig fantasierijke sociale woningbouw een obees accent geven. We wandelen langs akkers waar drijfmest - vermoedelijk surplus uit andere delen van Nederland - wordt uitgereden waarvan de geur je de adem beneemt. Langs aardappelvelden waar de planten zijn doodgespoten, zodat de knollen machinaal makkelijk uit de grond kunnen worden gehaald. We passeren een lange blinde muur van maïsplanten, veevoeder in de maak voor de bio-industrie. We wijken op een weggetje uit naar de berm om een brede combine te laten passeren. ‘Een oudje’, zegt Visser. ‘De nieuwste, satellietgestuurde, zijn wel vier, vijf keer zo groot.’

We drinken wat in de lommerrijke tuin van de beroemde fijnschilder Henk Helmantel, die in Westereemden naast een kerkje een pastorieboerderij bewoont, met atelier en een aanpalend privémuseum. De bouwwerken ogen middeleeuws, maar Helmantel heeft ze zelf gebouwd. Begin 20ste eeuw werd de oude pastorie gesloopt, vlak daarvoor was ervan nog een foto gemaakt op een glasplaat, zó gedetailleerd dat Helmantel haar aan de hand van de opname steen voor steen kon reconstrueren. ‘Kitsch?’, vraagt Minkema hem in de app die onze wandeling begeleidt. ‘Wat ik heb gedaan noem ik schilderen met stenen en andere materialen’, antwoordt Helmantel. Waar we nu van onder de fruitbomen naar kijken, dat noemt hij ‘erfgoed dat een poosje is weggeweest’.

Restauratie Janskerk, Huizinge. Beeld Dirk-Jan Visser

Wat verderop toont Klaas Helmantel, Henks broer, op zijn manier hoe hij het cultureel erfgoed hooghoudt. In de jaren zestig weigerde hij zijn woning te laten aansluiten op het gas - hij stookte op kolen en hout. Toen er scheuren in zijn boerderij ontstonden, eiste hij schadeloosstelling van de NAM, die daar door de gaswinning immers verantwoordelijk voor was. Jaren heeft Helmantel geprocedeerd, uiteindelijk moest het gasbedrijf over de brug komen. Tonnen heeft het gekost om de fundamenten aardbevingsproof, de verzakkingen ongedaan en de scheuren onzichtbaar te maken. Als je er nu langsloopt, is er niets dat de trotse grandeur van de historische boerderij verstoort, van de peperdure fundamenten zie je niets. Er staan een paar hoge, met een speciale methode gestapelde torens van houtblokken, ten bewijze dat de halsstarrige bewoner zich, nu het aardgas in ongenade is geraakt, een pionier mag noemen in de energietransitie.

Voorland is geen pleidooi voor of tegen alle veranderingen die hier plaatsvinden, benadrukt Visser. Het boek wil laten zien dat hier weliswaar stille drama’s plaatsvinden en dat met de almaar om zich heen grijpende schaalvergroting de menselijke maat verloren gaat. Maar het boek toont ook de veerkracht van de mensen die hier wonen en werken, en hun oprechte pogingen de ontwikkelingen ten goede te keren. De boer die biologische varkens houdt die niet zo mogen heten, omdat hij niet jaarlijks duizenden euro’s voor een certificaat wil of kan uitgeven. De stalhouder met vleeskuikens die de dieren méér ruimte geeft dan wettelijk gezien noodzakelijk en snoeihard op de vingers werd getikt toen hij het waagde een wat hogere kiloprijs te vragen bij de snackketen waaraan hij levert.

‘Overal ontmoetten we mensen die eigenlijk het beste voor hebben met dit land. Maar ze zitten allemaal gevangen in een systeem waaruit het moeilijk ontsnappen is. De schaalvergroting is ze opgedrongen, en nu ze die weg eenmaal zijn ingeslagen, is een weg terug moeilijk’, zegt Visser.

Vlinderaar in de tuin van het Atelier aan de Middendijk die nachtvlinders aan het tellen is. Ondanks het regenachtige weer en het late tijdstip in het jaar zijn er toch meer dan 30 soorten.Beeld Dirk-Jan Visser

Op een van zijn foto’s figureert Mieke Frijters van het biologisch-dynamische melkveebedrijf Waddenmax in de avondschemering met een koe, die ze met haar zaklantaarn in een fraai theatraal spotlight zet. Ze werd ooit door gulle geldschieters voor gek verklaard dat ze met haar bedrijf niet wilde meegaan in de doldraaiende schaalvergroting van steeds meer koeien, krachtvoer, mest en megastallen. Nu heeft Waddenmax ‘slechts’ negentig hoorndieren en is de stikstofbelasting van haar boerderij de helft minder dan van intensieve boerderijen. De koeien geven gemiddeld 7.500 liter melk per jaar, een kwart minder dan de industriële variant, maar die melk levert wel veel meer op. En zo wijst Waddenmax misschien een uitweg uit het industriële complex.

Onze tocht eindigt bij boerderij Flinten, tegenwoordig een lustoord waar Jan en Noor Gast wonen. Ooit waren ze boer, maar in de jaren tachtig hebben ze met pijn in het hart het grootste deel van hun land bij een herverkaveling opgegeven. Daarop is het Middelstumerbos aangeplant, een inmiddels volwassen lap natuur, waarboven maar liefst twee buizerds en een valk tegelijk zweven. Het was wennen voor de boeren, en het verlies van de akkers en het vrije uitzicht deed pijn. Maar zie de schittering in de ogen van Jan als hij Visser het filmpje op zijn mobiel laat zien van de nestkast waarin hij een cameraatje heeft geplaatst: een kerkuilennest met maar liefst vijf kuikens. ‘Vanavond om kwart voor 10 vliegen ze weer uit. Dan is het showtime!’ Die heeft zich met de nieuwe natuur verzoend.

Zonsopgang boven de gaswinlocatie langs de slaperdijk boven Warffum.Beeld Dirk-Jan Visser

Dirk-Jan Visser, Christian Ernsten en Marten Minkema: Voorland Groningen, wandelen door het Antropoceen. Nai010; 205 pagina’s; € 29,95.

App

De app van Voorland Groningen bevat vier gps-gestuurde wandelingen door de provincie, elk met een thema: in de omgeving Hornhuizen gaat het over zout en zoet, bij Loppersum over schuddend erfgoed, bij Usquert ‘tussen bongerd en precisieboeren’ en bij de Eemshaven ‘Goliath en gigawatt’. De route voert over mooie schelpenpaden, de aansturing is uitermate precies. Wie te snel loopt, krijgt een vermaning, omdat hij anders een deel van de ingesproken uitleg mist. Wie de verkeerde kant op loopt, wordt beslist gecorrigeerd: ‘Ho ho, dit gaat helemaal niet goed.’

Samenvattingen van de podcast Voorland Groningen door de VPRO vindt u hier

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden