Format voor filmtaal

Nog vóór de Al Qa'ida-aanslagen op New York en Washington aan hun eerste lustrum toe zijn, kunnen we er twee nieuwe films over verwachten. Oliver Stone bereidt het verhaal voor van de laatste politieagenten (hoofdrol: Nicolas Cage) die levend onder de ingestorte WTC-torens vandaan kwamen. En Paul Greengrass is bezig met Flight 93, die in anderhalf uur - precies de tijd tussen de kaping van het 'vierde vliegtuig' en z'n crash in Pennsylvania: een real time-script - de dramatische vlucht naar de ondergang volgt.

Jan Blokker

In stijl zullen de films wel van elkaar gaan verschillen, maar het onderwerp dat ze aansnijden dwingt haast vanzelf tot een structuur waaraan ze geen van beide kunnen ontkomen. Noem het maar de Menschen im Hotel-structuur waarmee de roman van Vicky Baum al in 1931 Hollywood veroverde: de optimale eenheid-van-tijd-plaats-en-handeling-formule. Je hebt er mensen bij nodig, die op een onontkoombare plek - afgesloten huis, stuurloze trein die door de nacht raast, schip in nood, vliegtuig waarvan de bemanning is gegijzeld, maar het kan in principe natuurlijk ook een stuk vriendelijker zijn, of zelfs surrealistisch, zoals in El ángel exterminador van Buñuel - een vreselijke dan wel vrolijke ervaring moeten delen.

Bij film hebben ze uiteraard het liefst een vreselijke, maar de boekenwereld kan er ook mee terecht. Alle rampen van hemels dan wel aards karakter komen in aanmerking: brand, tsunami, roofoverval, een uitbarsting van de pest (hoe zouden we anders ooit aan de Decamerone zijn gekomen), een aanslag van Osama bin Laden, de orkaan Katrina die op het punt staat New Orleans te verdelgen.

'Zoals elke dag betrad Dianne DeFontes als eerste het kantoor op de 89e verdieping van World Trade Center 1, deed de deur achter zich dicht en vergrendelde hem met een slotbout, die zowel in de vloer als het plafond schoof. Het zou nog een half uur duren voordat de advocaten van Drinker Biddle & Reath zich op de burelen zouden laten zien. Tot dat moment zou DeFontes, de 51-jarige receptioniste, fungeren als de vroege stem van een goed draaiend druk advocatenkantoor.'

Zo luiden de eerste zinnen van 102 minuten, en je weet meteen: dit is een Vicky-Baum-begin, straks komen Drinker, Biddle & Reath binnen, en langzaam maar zeker zullen alle vleugels van alle verdiepingen van beide torens worden betreden door duizenden employés van wie we er in de komende driehonderd bladzijden diversen nader zullen leren kennen - tot de eersteBoeing om 8.46 uur tussen de 93ste en 99ste etage van de noordtoren binnenvliegt, en het nog maar de vraag wordt of Dianne DeFontes het er levend afbrengt.

De New York Times-verslaggevers Jim Dwyer en Kevin Flynn zullen Vicky Baum vermoedelijk nooit hebben gelezen, maar het format zit als het ware in hun Amerikaanse genen, en zoals gezegd: de documentaire aard van hun boek dicteert ook haast dit format.

De Menschen im Hotel-methode is geknipt voor filmtaal. Het boek van Baum stamt ook niet toevallig uit de tijd - jaren twintig, dertig van de vorige eeuw - waarin schrijvers als Ilja Ehrenburg, Egon Erwin Kisch, Upton Sinclair en literair angehauchte journalisten die naar een eigen roman snakten, de Nieuwe Zakelijkheid omhelsden en met elkaar wedijverden in het gebruik van zoveel mogelijk aan de cinematografie ontleende stijlmiddelen. Crosscutting was er een van: terwijl Dianne DeFontes niets vermoedend wat yoghurt uit een bakje lepelde, was de vliegende bom nog vier minuten van de noordtoren verwijderd.

Dwyer en Flynn kennen de techniek, maar hun uitwerking laat te wensen over.

Dat kan aan een paar dingen liggen.

In de eerste plaats waren er in de 102 minuten die het na de inslag van het eerste vliegtuig heeft geduurd tot alles instortte, te veel mensen betrokken bij die ene, gruwelijke ramp. Uit een verzameling hotelklanten kun je vier of vijf sleutelpersonages kiezen, en de overige vijftig als decor gebruiken door er een paar zoals dat heet te 'labelen': de ene heeft een verkouden neus, de ander draagt altijd een rood hoedje, de derde loopt een beetje mank, de vierde is zwaar gedecolleteerd, enzovoort.

Maar meer dan tienduizend slachtoffers of overlevenden die samen alle varianten van de New Yorkse verschrikking hebben doorstaan, tot en met de desperate sprong van tachtig meter hoog - dat valt in die ene, betrekkelijk simpele Baum-formule niet onder te brengen, daar zijn aanvullende 'schrijf'trucs bij nodig, die de twee verslaggevers kennelijk niet in huis hadden.

Een andere oorzaak kan zijn dat ze het ooggetuige-format van tijd tot tijd laten sloffen om als onderzoeksjournalisten te beginnen over de talloze operationele onvolkomenheden bij politie en brandweer, maar trouwens ook over de fatale fouten van inlichtingendiensten, alsmede over de slordigheid waarmee zou zijn omgesprongen met de 'lessen' van de vorige WTC-aanslag in 1993.

De neiging om ook te willen onthullen, of zelfs aan te klagen, is natuurlijk loffelijk, maar ze zit de half-literaire Vicky Baum-ambitie nogal in de weg - nog los van het feit dat Dwyer en Flynn net geen gebruik hebben kunnen maken van de pas onlangs vrijgegeven transcripties van mobilofoonoproepen en gesprekken van reddingswerkers, die wel eens het bewijs zouden kunnen behelzen voor dagenlange chaos op en rond Ground Zero.

Maar misschien moet het gebrek aan spanning die de lectuur van 102 minuten zo teleurstellend maakt, voor een belangrijk deel ook geweten worden aan de vertaling, die waarschijnlijk weer haast-je-rep-je klaar moest omdat de aanslagen volgende week jarig zijn.

'Al met al', lees je al meteen in de inleiding, 'geven de woorden, getuigen en documenten niet alleen een breed en beklemmend beeld van de verwoesting, maar bieden ze ook een uniek en onthullend venster op welhaast goddelijke interventies op een genadeloos uur.'

Wat stáát daar in godsnaam? En wat zou er in het Engels hebben gestaan?

Een poosje later:

'Op de overloop van de 27e verdieping keek Ed Beyea als een onbeweeglijke kei in een rivier naar de rijen mensen die langs hem heen stroomden.'

Wat kan de dichter/vertaler bedoeld hebben?

En een eindje verderop: 'Maandenlang waren Naudet en zijn broer Gedeon al bezig aan een documentaire over de voortgang van een jonge brandweerman.'

Voortgang? Vooruitgang? Ontwikkeling? Vorderingen?

Amerikaanse journalisten kun je vaak betrappen op het verlangen om aan hun vak te ontstijgen met letterkundige stijlbloemen waarmee ze de jury van de Pulitzerprijs hopen te vermurwen. Des te erger als dát proza wordt vermalen door slonzige Nederlandse vertalers.

Jim Dwyer en Kevin Flynn : 102 minuten

Vertaald uit het Engels door Joost van der Meer en William Oostendorp

Bruna296 pagina's 17,50ISBN 90 229 8980 1

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden