Forensisch onderzoek van een kunstdetail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Aflevering 4: darm of lever, en waarvan dan?

                                                                                                               *Johan Cruijff

Interieur met Jacob en Esau Beeld Hendrick Martensz. Sorgh
Interieur met Jacob en EsauBeeld Hendrick Martensz. Sorgh

Soms duurt het lang voordat je je eigen onnozelheid doorhebt. Bijvoorbeeld bij het kijken naar een schilderij. Je mijmert een beetje: o, Jacob en Esau, mooi bijbels verhaal. Man koopt eerstgeboorterecht van broer voor een bord linzensoep, veinst bij zijn vader dat hij de oudere broer is en verkrijgt zo listig de hele erfenis van pa. Nou, mooi uitgebeeld hoor. En die huiselijkheid. Met manden, vazen, groente. Kijkerdekijkerdekijk. En dan sta je ineens al een seconde of twintig naar een detail te staren voordat als een spattende zeepbel de gedachte opkomt: huh, wat zie ik?

Ik kwam er niet uit, in Museum Catharijneconvent in Utrecht. Is het een lever? Een gevilde eend? Hoe dan ook moest ik gedachten aan de film The Fly van David Cronenberg mijn hoofd uitduwen - die ene scène dat een baviaan binnenstebuiten gekeerd de teleporteermachine van Jeff Goldblum uitkomt.

Ik mailde het detail aan Willem Jan Hoogsteder, kunsthandelaar, die het schilderij onder zijn hoede heeft. Hij antwoordde binnen enkele minuten met slechts: 'Verrassing!!!! Bel me anders even.' Bijgevoegd was een oude zwart-witfoto van het schilderij, zónder dit detail. Gewoon, een muur op die plek. Het detail bleek ooit te zijn weggeschilderd. Blijkbaar was het te onsmakelijk voor een vroegere eigenaar. Bij een restauratie in de jaren tachtig vonden restauratoren het onder de verf terug en herstelden het.

Bruine bol
Hoogsteder dacht aan een gevilde haas, hangend aan de darmen. De bruine 'bol' was dan het vel, binnenstebuiten. Aan Jacobs voeten ligt ook een dode haas en is dat ernaast een jagershond? Een haas dus, logisch.

Maar het forensisch onderzoek van het kunstdetail bleek allerminst afgerond. Ik plaatste het op het detailblog en postte het op Facebook. De volgende dag reageerde een bevriende internist: 'Het bruine blobberige ding is zeker een lever. Ik denk aan de exenteratie van een varken, hangend aan de dunne darm.'

Een bouwkundige vriend voegde een analyse toe van de bakstenen boog. Conclusie: het ding is veel te groot om een haas te zijn. Varken dus, hoewel je het bij kunstenaars nooit weet, ze kunnen de proporties zomaar naar hun hand zetten.

Net als je denkt dat je het begrijpt, is de kunst weer niet wat ze lijkt. Afgelopen week belde Hoogsteder mij terug. Hij had er nog eens over gesproken met een ervaren jager. Jagers hangen geen ingewanden op die ze niet kunnen eten, had die gezegd. Darmen en gal zien we dus niet. Het ding hangt aan de luchtpijp. Daaronder, inderdaad, de eetbare lever en longen. Een varken misschien, zei hij, maar die eten joden niet en Jacob en Esau waren joden. Een schaap is logischer. Hoewel? Wat was die harige huid ook alweer waarmee Jacob zijn blinde vader bedroog, volgens Genesis? Het dier dat hij klaarmaakte voor Isaac, waarna hij de huid over zijn arm trok en de zegen kreeg? Precies, een geitenbokje.

Zaak gesloten.

Interieur met Jacob en Esau (1662/olieverf op doek/formaat 79x97 cm/Hoosteder & Hoogsteder, Den Haag) Beeld Hendrick Martensz. Sorgh
Interieur met Jacob en Esau (1662/olieverf op doek/formaat 79x97 cm/Hoosteder & Hoogsteder, Den Haag)Beeld Hendrick Martensz. Sorgh

Het schilderij is t/m 10-8 te zien in Museum Catharijneconvent in Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden