Fluwelen formule voor de vuilste details

De Vrede van Nijmegen krijgt een A.F.Th.-behandeling. Van der Heijden gebruikt alle knaleffecten die bij de zeventiende eeuw horen.

Beeld .

Een plechtig moment moet dat zijn voor Caspar Sonmans, secretaris van de ambassade der Staten-Generaal, om op 10 augustus 1678 in Nijmegen met ganzeveder en al present te zijn bij het tekenen van de Vrede tussen Frankrijk en de Republiek der Zeven Verenigde Provinciën. Maar zo gelukkig is de glasblazerszoon die dag niet. Zes jaar tevoren is hij na welgeteld één huwelijksnacht zijn vrouw Sara Stermont kwijtgeraakt. Na een zoektocht van jaren weet hij dat ze zich als (dubbel)spionne aan Franse zijde bevindt. Precies negen maanden na die liefdesnacht werd Sonmans een vondeling bezorgd, dus ze hebben inmiddels een zoon van 5. Of die zijn moeder ooit zal zien, is ongewis als er een bloedstollende scène plaatsvindt, onmiddellijk na de ondertekening van de vrede.

Nijmegen

Jaren geleden nam A.F.Th. van der Heijden de opdracht van de gemeente Nijmegen aan om een historische roman te schrijven, zijn eerste, over de Vrede van ruim driehonderd jaar geleden. Het project lag jaren stil, maar nu is er De ochtendgave, waarin de complexe historische verwikkelingen worden verweven met typische Van der Heijden-thema's, zoals die éne nacht waarin zo veel gebeurt (denk aan de experimentele roman Het leven uit een dag, 1988), en de vondeling, in 2003 aangekondigd als de titel van een deel in de romancyclus Homo duplex, waaruit sindsdien hoofdstukken zijn voorgepubliceerd in Lamsvocht (2004) en De liefdesbaby (2008).

Een rake keuze van de toenmalige burgemeester Thom de Graaf om voor deze opdracht een auteur te vragen die, met Thomas Rosenboom en Hafid Bouazza, kan laten zien dat onze woordenschat veel barokker is dan we in onze steilste momenten menen. Een voorstanderklier klinkt heel wat joyeuzer dan het dokterswoord prostaat, al verzuimt Van der Heijden niet ons te laten voelen dat een pisbuis door toedoen van dat ding destijds even pijnlijk kon gloeien.

Knaleffecten

De schrijver heeft niet geaarzeld om alle rekwisieten en knaleffecten te gebruiken die we de zeventiende eeuw toedichten: een onthoofding, zegellak, een chirurgijn, kandelabers en corsages, pistolen, een blaasbalg, nachtwachten, pruiken en hoeden, en niet te vergeten een helse marteling met dubbele spikkels, te weten van pek én kaarsvet; gloeiende druppels in twee kleuren op een en dezelfde naakte rug.

Met dit laatste beeld zijn we ver af geraakt van de droge alinea's waaruit een lemma over de Vrede van Nijmegen in een gemiddeld geschiedenisboek bestaat. We zitten helemaal in het universum van Van der Heijden, bij wie de plastiek weer uiterst fysiek is, en die altijd een aandachtig oog en een fluwelen formule paraat heeft voor de vuilste details. Onder de vormelijkheid klopt en spartelt een dierlijke geest. In Franse handen krijgt Sara een nieuwe haarkleur en een geblanket gezicht, wat Caspar tot deze waarschuwing aanzet: 'Een portretschilder heeft me uitgelegd dat er loodwit in zit... en schapengal... een giftig goedje bij elkaar. Het vreet op den duur de huid weg. Onbegrijpelijk, zei hij, dat sommige vrouwen om mooier te lijken een dodenmasker opzetten.'

Persoonlijk drama

Zo gaat het in De ochtendgave bij voortduring. De roman handelt over een gewichtige vrede waarachter een persoonlijk drama is weggemoffeld; er wordt in geklonken met roemers maar ook gefantaseerd over een menstruatie op de brandstapel.

Caspar trouwt in de Stevenskerk, en werpt een blik op de witte kniekousen van zijn schoonvader. Dat is de geschiedenis. Maar omdat het buiten dondert, de Fransen kunnen de stad binnenvallen, ziet de bruidegom ook meteen voor zich dat er een granaat het schip in wordt geslingerd; 'ik werd gedwongen me voor te stellen hoe een bomscherf zijn voet afrukte, waarna uit de kous, die in een oogwenk rood kleurde, een splinterig bot tevoorschijn stak'.

En dat is Van der Heijden. Het Valkhof, met restanten van de burcht die er ooit stond, en café De Tempelier bestaan in Nijmegen nog steeds. Het gaat daar doorgaans reuze beschaafd aan toe. Voor het echte leven, in zijn schoonheid en voosheid, moet je in dit boek zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden