Fluiten naar 75 ton nazi-goud

In 1945 wordt geroofd Nederlands goud in Duitsland teruggevonden, maar een groot deel van de buit ligt al in Zwitserland....

DE HOOGZWANGERE Duitse vrouw moet naar het ziekenhuis en is, ondanks het traumatische verlies van de Tweede Wereldoorlog, dolblij met de lift die Amerikaanse soldaten haar gaven. Zo blij zelfs dat ze de soldaten, in een hobbelende jeep tussen de weeën door, wijst op de oude zoutmijn in het Duitse plaatsje Merken in Thüringen.

Nadat ze de vrouw bij de plaatselijke vroedvrouw hebben afgeleverd, nemen de soldaten een kijkje en kunnen hun ogen niet geloven. In de mijn ligt bijna het hele kunstbezit van de Berlijnse musea, een kolossale oorlogsbuit van de SS en de hele goudvoorraad van de Reichsbank, de toenmalige Duitse centrale bank. De schat is 'crammed into suitcases, trunks and other containers', zoals generaal Eisenhower hoogst persoonlijk vaststelt. Hij verhuist de buit snel naar Frankfurt, waar hij buiten bereik van de Russen is.

Meteen na de melding van de goudvondst in de mijn, springen bestuurders van De Nederlandsche Bank een gat in de lucht. 'Daar ligt ons goud dat door de nazi's is geroofd.' Met deze constatering begint de voor de bank frusterende zoektocht van meer dan vijftig jaar. De inzet: 146 duizend kilo geroofd Nederlands goud. De uitkomst: Nederland krijgt de helft terug. De andere helft, met een huidige waarde van 1,6 miljard gulden, ligt in Zwitserland en blijft daar.

Deze uitkomst is definitief. De commissie-Van Kemenade, die onderzoek deed naar nazi-roof in de Tweede Wereldoorlog en naar rechtsherstel voor de slachtoffers, adviseert het kabinet de strijd om het goud te staken. Juridisch gezien heeft Nederland geen poot meer om op te staan. Zwitserland trekt definitief aan het langste eind over 75 ton Nederlands goud. Hiermee sluit de commissie vijftig jaar frustratie af. Frustratie vooral over de opstelling van Zwitserland, maar ook over het onhandige optreden van Nederland.

Historica Corry van Renselaar onderzocht de affaire voor de commissie-Van Kemenade, die vooral in het nieuws kwam door de spijtbetuiging van premier Kok aan de Joodse gemeenschap voor de naoorlogse behandeling van de Joodse overlevenden van de holocaust. Ook de 250 miljoen gulden die het kabinet vervolgens aanbood ter compensatie van het leed, haalde de voorpagina's. Van Renselaar schreef het hoofdstuk over 'de Nederlandse goudclaim' in het eindrapport, maar hierover bleef het stil.

In haar kamer in De Nederlandsche Bank (DNB) aan het Frederiksplein in Amsterdam vertelt ze hoe Nederland aanvankelijk zijn uiterste best doet het goud uit de greep van de Duitsers te houden. Het grootste gedeelte van het goud wordt al voor of onmiddellijk na het uitbreken van de oorlog in veiligheid gebracht. Terwijl er nog gevochten wordt op de Grebbeberg, verscheept DNB de laatste 79 ton goud naar Engeland. Met het goud dat in Rotterdam ligt opgeslagen, gaat het echter mis. Een loodsboot met 937 goudbaren (11 duizend kilo) aan boord loopt op een Duitse mijn en zinkt in de Nieuwe Waterweg. Hierdoor blijft ook het andere goud, meer dan 100 ton, achter in de Rotterdamse kluizen, waar de nazi's het enkele dagen later dankbaar aantreffen. Het overgrote deel, meer dan 80 procent of 440 ton, is dan echter veilig in het buitenland.

Maar zoals zal blijken, klungelt Nederland er ook meteen flink op los. Enkele dagen voor het uitbreken van de oorlog neemt het kabinet de onbegrijpelijke beslissing goud van Nederlandse burgers te vorderen om de goudvoorraad van de DNB aan te vullen. Na de capitulatie is er echter geen kabinet meer om deze maatregel terug te draaien. De bezetter zegt 'danke schön' en strijkt in de oorlog nog eens 35 ton Nederlands goud op. Hiermee komt het door de nazi's geroofde goud op 146 ton. Meteen na de oorlog goed voor 430 miljoen gulden, nu meer dan drie miljard gulden waard.

De sprong in de lucht van de bankbestuurders, zodra ze horen van de vondst in de Duitse mijn, is dan ook goed te begrijpen. De bank formeert meteen een team dat op pad gaat naar Duitsland. Dat team heeft echter problemen met het vinden van een automobiel en het krijgen van de vereiste papieren en dat veroorzaakt maanden vertraging. Hierdoor loopt Nederland vanaf het begin achter de feiten aan. Dat blijft zo vijftig jaar doorgaan.

Van Renselaar beschrijft dat terwijl vlijtige DNB-medewerkers speuren naar de Nederlandse goudstaven, de geallieerden al een stuk verder zijn. De Verenigde Staten, Frankrijk en Engeland brengen al het goud dat ze vinden naar Frankfurt en besluiten dat zij verder de afhandeling van het roofgoud op zich nemen. De Nederlandse regering stemt hiermee in. 'Destijds een logische beslissing', vindt Van Renselaar.

Achteraf blijkt het echter een tragische fout, want het meest Nederlandse goud ligt niet in Duitsland, maar in Zwitserland. Nog tijdens de oorlog verkopen de Duitsers veel van het geroofde goud aan de Zwitsers voor Zwitserse franken. Met deze franken kopen de nazi's allerlei oorlogstuig in 'neutrale' landen als Zweden, Turkije, Spanje en Portugal en natuurlijk Zwitserland zelf.

Zwitserland voelt na de oorlog nattigheid en gooit het snel op een akkoordje met de geallieerden. De grote drie, die tenslotte de afhandeling van het goud regelen, sluiten zonder medeweten van de kleinere bondgenoten zoals Nederland en België, een overeenkomst met Zwitserland.

In dit 'Akkoord van Washington' koopt Zwitserland alle toekomstige aanspraken op zijn goud af met een eenmalige afdracht van 52 ton goud, ter waarde van 58 miljoen dollar. 'Tot op de dag van vandaag houdt Zwitserland vol dat het dit goud stortte voor de wederopbouw van Europa. Het was geen compensatie voor de vele handelscontacten met nazi-Duitsland. Twee jaar geleden gaf Zwitserland overigens wel toe dat het al vanaf 1941 wist van de herkomst van het Duitse goud dat ze in de oorlog kochten.'

De 52 ton Zwitsers goud komt net als het gevonden goud in de Duitse mijnen terecht in één grote pool. Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten richten de Tripartiete Commissie voor de restitutie van het monetaire Goud (TCG) op en gaan aan de slag.

De DNB-medewerkers zijn dan nog volop bezig om te tellen hoeveel goud er eigenlijk gestolen is. Bijna een jaar na het Akkoord van Washington komt Nederland eindelijk met de claim bij de TCG. Nederland blijkt 146 ton te missen. Dat is bijna de helft van de 336 ton goud die de TCG inmiddels in de pool heeft verzameld.

M

AAR op dit goud maken ook Albanië, België, Griekenland, Italië, Joegoslavië, Luxemburg, Oostenrijk, Polen en Tjecho-Slowakije aanspraak. Van Renselaar: 'Toen was al duidelijk dat Nederland via de TCG nooit al het goud terug zou krijgen. De geallieerden hadden verkeerd ingeschat hoeveel goud de Duitsers hadden geroofd. Zwitserland kwam goed weg.'

De nazi's slepen tijdens de oorlog het meeste goud weg uit Nederland en België. Opvallend genoeg krijgt België na de oorlog praktisch alles terug. Nederland niet. Van Renselaar stelt dat deze uitkomst gemakkelijk te verklaren is: 'België had in Frankrijk een sterke bondgenoot, terwijl Nederland alleen stond.'

Van Renselaar vertelt hoe de Belgen hun goud via Frankrijk in een Franse kolonie in Afrika in veiligheid brachten. De collaborerende Franse Vichy-regering geeft tijdens de oorlog echter de opdracht om het Belgische goud vanuit Afrika naar Duitsland te verschepen. 'Frankrijk voelde zich na de oorlog schuldig en heeft zich tot het uiterste ingespannen om het Belgische goud terug te brengen in België.'

Net als België probeert ook Nederland via rechtstreekse contacten met Zwitserland het goud terug te krijgen. Maar Nederland heeft geen sterke bondgenoot en stoot telkens zijn hoofd. Aanvankelijk krijgt Nederland steun van de Amerikanen en zien de kansen er goed uit. Maar door de politionele acties in Indonesië verspeelt Nederland deze Amerikaanse rugdekking, want de Amerikanen zijn fel tegen de acties in Indonesië. De politionele acties blijken daardoor nog kostbaarder dan ze al waren, want de 75 ton verloren goud mag ook op de rekening worden gezet.

Nederland krijgt uiteindelijk 71 ton goud terug uit de pool goud van de TCG. De laatste storting is in 1998. Nederland maakt namelijk vooral ruzie binnen deze commissie, weet Van Renselaar. Het conflict gaat over het goud dat de Duitsers ophaalden op basis van de Nederlandse maatregel van vlak voor de oorlog. De TCG oordeelt dat de nazi's dit goud afnamen van particulieren, terwijl Nederland stelt dat het om monetair goud ging. Ook hier begaat Nederland een onbegrijpelijke blunder. Van Renselaar: 'In 1947 had Nederland de commissie verzuimd te melden 35 ton goud tijdens de oorlog was ingenomen op basis van een Nederlandse vooroorlogse maatregel en niet op basis van een Duitse. In 1951 vergat Nederland dit nogmaals. Pas na 1958 probeerde Nederland de fout te herstellen, maar toen was het te laat.' De TCG gaf geen krimp want 'het was misschien wel een fout, maar dan een fout gemaakt door hoog gekwalificeerde professionals'.

Na de rapportage van de commissie Van Kemenade is het voor Nederland voorbij. Volkenrechts kundige prof F. Kalshoven adviseert dat Nederland juridisch geen poot heeft om op te staan om de goudclaim nog langer na te jagen. Hiermee is 75 ton goud weg. 'Nederland kan alleen nog hopen op een menselijk gebaar van de Zwitsers, maar daar is weinig kans op', stelt Van Renselaar.

Voor haar zit het werk er nog lang niet op. De historica zit met veel vragen, want waarom heeft Nederland niet meteen na de oorlog achter het goud aangejaagd? Van Renselaar: 'Ik lees nu alle notulen van de ministerraad onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog, maar ik vind tot nu toe geen woord over het goud. En dat terwijl Nederland meteen na de bevrijding zat te springen om geld voor de wederopbouw.'

Van Renselaar concludeert voorlopig dat de regering het te druk had met die wederopbouw om zich druk te maken over 146 duizend kilo goud. Een historische blunder van 1,6 miljard gulden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden