INTERVIEW

Fluisterende opera

David Lang componeerde met zijn fluisteropera muziek die zo zacht is dat je haar niet kunt opnemen. Alleen live te beleven, in Rotterdam bijvoorbeeld.

David Lang. `De worsteling om klank juist te onderdrukken, creëert een bijna perverse situatie' Beeld Axel Dupeux
David Lang. `De worsteling om klank juist te onderdrukken, creëert een bijna perverse situatie'Beeld Axel Dupeux

De Amerikaanse componist David Lang (58) zwerft graag door digitale krochten. Rondneuzen op Spotify, graven op SoundCloud: achter elke hoek wacht een schat. Toch ziet Lang, een Pulitzerprijswinnaar die in zijn muziek laveert tussen modernisme, minimalisme en rock, een keerzijde aan die alomtegenwoordigheid van perfect uitgevoerde klanken: waarom zou iemand nog aanschuiven bij een concert?

Daarom componeert Lang bij voorkeur stukken waarvoor de muziekliefhebber wel het huis uit móét. Zoals the whisper opera (2013), een stuk dat maandag in Rotterdam zijn Europese première beleeft. In deze 'fluisteropera' dobbert het geluid van één sopraan en vier instrumentalisten een uur lang rond de gehoordrempel. Per voorstelling is slechts plaats voor 48 paar oren. En zelfs die zullen niet alles horen, waarschuwt de componist per telefoon vanuit New York.

'Ik wilde het fysiek onmogelijk maken het stuk te registreren. Het mag niet worden opgenomen of gefilmd. De enige manier waarop je the whisper opera kunt beleven, is erbij te zijn en heel, heel aandachtig te luisteren.'

CV David Lang

* Geboren op 8 januari 1957 in Los Angeles
* Studeerde compositie bij onder anderen Lou Harrison, Jacob Druckman en Hans Werner Henze
* Was in 1987 medeoprichter van Bang on a Can, een New Yorkse broedplaats voor hedendaagse muziek
* Kreeg in 2008 een Pulitzerprijs voor het eigentijdse lijdensverhaal the little match girl passion
* Doceert compositie aan de universiteit van Yale
* Heeft dit seizoen Europese en Nederlandse premières tijdens een concertserie in de Rotterdamse Doelen, waaronder de op Schubert gebaseerde liederencyclus death speaks en de opera love fail.

De tekst hebt u bij elkaar gesprokkeld op internet. Hoe ging u te werk?

'Het begon met mijn fascinatie voor een paradox. Op internet geven mensen geheimen over zichzelf prijs die ze in het dagelijks leven nooit zouden delen. Ik vroeg me af welke geheimen ik zelf aan internet zou toevertrouwen. Vanuit die gedachte heb ik een stuk of honderd zoekopdrachten gegoogeld.'

Zoals?

'Voor het libretto heb ik er uiteindelijk vier gebruikt: 'When I am alone I always'; 'It's not my fault that I am so'; 'They said it was crazy but I'; 'When I think of you I think of'.

En welke antwoorden vond u?

'Die krijg je alleen te horen in de voorstelling. In elke fluistering resoneert het geheim van iemand, ergens op de wereld, die je nooit zult ontmoeten. Alle fluisteringen bij elkaar roepen de sensatie op dat je in contact staat met talloze onbekenden.'

Wat maakt the whisper opera tot een opera? Er is maar één sopraan en die fluistert nog ook...

'Het is geen opera à la Tosca, waarin alle toeschouwers op hetzelfde moment een traantje wegpinken. Mijn stuk kent geen dramatisch conflict, maar je pikt wel de conflictjes op van al die anonieme mensen. Je voelt de emotionele achtergrond van hun verhalen. Wat mij betreft wordt het daarin opera.'

Hoe hebt u al die fluisteringen op papier gezet?

'Een deel staat genoteerd als tekst, met gedetailleerde voordrachtsinstructies voor de zangeres. Andere fragmenten heb ik uitgeschreven in noten. Eén passage lijkt nog het meest op een ouderwetse aria. Voor de sopraan, Tony Arnold, is het ongehoord moeilijk. Ze moet haar stem voortdurend onderdrukken. Ze spreekt keelspieren aan die ze nooit eerder heeft gebruikt.'

Welke klanken haalt u uit fluit, klarinet, cello en slagwerk?

'In workshops heb ik met de musici gespeurd naar de zachte, verborgen hoekjes van hun instrument. Krassen over het blad, bijten op snaren: van alles probeerden we van die mooie schemergeluidjes te vinden waar de Italiaanse componist Salvatore Sciarrino zo goed in is. Ik kwam erachter dat ik juist het tegenovergestelde wilde: spelen met conventionele technieken, maar dan zo zacht mogelijk. Wie ook maar even de controle verliest, maakt een geluid dat volstrekt misplaatst is. Die worsteling om klank te onderdrukken, creëert een bijna perverse situatie. Het past bij een stuk dat draait om de spanning tussen wat je kúnt zeggen en wat je echt zegt. Tussen het waarachtige dat je over jezelf zou kúnnen vertellen - maar in de praktijk zelden doet.'

Nederland gidsland
Voor Amerikaanse componisten van David Langs generatie was Nederland in de jaren zeventig het gidsland. De muziekwereld was verdeeld in kampen die elkaar verketterden. Europese modernisten à la Pierre Boulez componeerden complexe, intellectueel getinte muziek. Amerikaanse minimalisten als Philip Glass en Steve Reich schreven toegankelijke samenklanken en ritmes. 'Louis Andriessen liet zien dat je geen partij hoefde te kiezen', zegt Lang. 'Zijn muziek was gecompliceerd en dissonant, maar klonk tegelijkertijd opwindend ritmisch en had een enorme fysieke kracht. Van Andriessen leerden we dat een componist vrij is.'

Opera is ook theater. Wat valt in the whisper opera te zien?

'We hebben een setting bedacht waaraan de bezoeker bij binnenkomst meteen afleest dat er iets eenmaligs staat te gebeuren. Bovendien was een vereiste dat niet iedereen op hetzelfde moment elk geluid kan horen. Elke ervaring wordt uniek.'

Hoe waren de reacties na de wereldpremière in Chicago?

'Mensen vonden het prettig dat een operacomponist nu eens niet hun ontroering dicteerde. Ze kregen ruimte om na te denken over de geheimen in hun eigen leven.'

David Lang: the whisper opera. International Contemporary Ensemble New York. De Doelen, Rotterdam, 9 en 10/2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden