Flonkerende middeleeuwse juweeltjes

De verdiensten van tekstbezorgers komen sterk naar voren in de Annalen van Egmond, een boek met middeleeuwse kronieken, dat op het eerste gezicht saai lijkt te zijn, maar dat geenszins is....

Voor de verkiezing van het saaiste boek van 2007 lijkt Annalen van Egmond een goede kandidaat. Een uitgave van een middeleeuwse Latijnse kroniek uit het klooster van Egmond, met een vertaling, veel voetnoten en een lange inleiding belooft niet veel amusement. Die verwachting komt echter niet uit. De Annalen van Egmond is een boek waarin tussen twee grijze kaften juweeltjes fonkelen. Dat is de verdienste van de middeleeuwse kroniekschrijvers, maar vooral ook van de moderne editeurs. Zij hebben hun grote kennis van het Latijn, van handschriften én van editeren tot uitdrukking gebracht in een mooie uitgave met beknopte, doeltreffende commentaren.

Zo wijzen zij hun auteurs af en toe koeltjes terecht: ‘Dat is te lang’, schrijven ze als de kroniekschrijver vermeldt dat de belegering van Milaan door keizer Frederik vijf jaar duurde. Bij de mededeling dat Karel de Kale nooit als overwinnaar uit de gewapende strijd is gekomen, tekenen zij aan: ‘Dit oordeel lijkt wat onrechtvaardig. Hij [Karel] heeft wel degelijk strijd geleverd met de Saracenen en hen uit Bari verdreven. Dat was alleen niet blijvend.’

Soms bevat de kroniek gewoon mooie verhalen, die in de soepele vertaling goed te lezen zijn. Bijvoorbeeld het verhaal over de lichamen van de Drie Koningen, Balthasar, Caspar en Melchior, die in 1167 door bisschop Reinold uit Milaan naar Keulen werden gesmokkeld. De kroniekschrijver, die grote bewondering heeft voor Reinolds geestesgaven en bestuurlijke talenten, brengt het bericht inclusief plastische details. In Keulen zijn ‘de relikwieën, ja zeg maar de hele heiligen [en dus niet alleen een vingerkootje of onderbeen], eervol ontvangen en neergezet. Hierbij is dit wonderbaarlijk, dat een zó groot tijdsverloop hun huid niet heeft kunnen doen rotten .... ook hun hoofdhaar heeft de kleur niet verloren.’ De schrijver heeft daar ook een goede verklaring voor: ‘Zo groot was de kracht van de balsem en de zalven, waarmee men in de oudheid de lichamen van vorsten placht te conserveren.’

Over hetzelfde jaar wordt gemeld dat er in Egmond een lam werd geboren met één kop en een dubbel achterlijf, zes poten en twee staarten. ‘Velen kwamen kijken en genoten van het schouwspel.’ Maar het was niet zomaar een vermakelijke speling van de natuur. ‘Aangezien een voorteken iets pleegt te voorspellen of te betekenen, geloofden sommigen dat de twee achterlijven van het lam betekenden dat het graafschap Holland in twee zeer verschillende volkeren was verdeeld, Hollanders namelijk en Friezen.’ De tweedracht tussen Hollanders en de rebelse Friezen blijkt de kroniekschrijver een doorn in het oog te zijn.

Het boek bestaat uit parallel lopende edities met moderne vertaling van twee kronieken, de Annalen en de Kroniek van Egmond. Horizontale lijnen op de bladzijden maken duidelijk waar welke tekst te vinden is, en dat het ondanks deze gelaagde presentatie én voetnoten niet onoverzichtelijk is geworden, is een verdienste van zetter en uitgever. De Latijnse teksten worden, afhankelijk van de aard en kwaliteit van het origineel, naar de letter weergegeven, of met veranderingen van de editeur. De moderne vertaling is ingericht naar wat lezers van nu van teksten gewend zijn.

Aan de punten en komma's van de Egmondse Annalen is het mooiste commentaar van deze editie gewijd – het staat op de eerste bladzijde. Daarin wordt kort en krachtig betoogd dat ook de interpunctie van middeleeuwse kopiisten, als het tenminste geen eersteklas sufferds zijn, moet worden gerespecteerd. ‘Het argument. dat de tekst met een originele interpunctie moeilijk begrijpelijk zou zijn. snijdt geen hout. zoals duidelijk zal worden. als men eens een stuk met de oude interpunctie voorleest. en bij elke punt. even stilhoudt: de tekst blijkt. in het algemeen. onmiddellijk glashelder te zijn.’ Daar valt niets op af te dingen. De Annalen van Egmond is, alleen al vanwege de afmetingen, geen boek om lekker in bed te lezen. Maar wie van historische teksten houdt en van de kunst van het uitgeven ervan, beleeft er tot in de komma's een genoegen aan.Clara Strijbosch

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden