Flavius Josephus beschreef de tijd van Jezus - maar met een verborgen agenda

Fik Meijer gaat voorbij aan de bedoelingen van de Evangelisten

Wat wist Flavius Josephus van Jezus? Hij heeft hem niet gekend; hij werd enkele jaren na de kruisdood van Jezus geboren. Wanneer Josephus vele jaren later, na de mislukte opstand van 68-70, De Joodse Oorlog schrijft, komt Jezus daar niet in voor. Terwijl hij het verhaal van Jezus heel goed had kunnen gebruiken.

Josephus schreef dat boek om zijn eigen gedrag goed te praten (hij was halverwege de Opstand overgelopen naar de Romeinen) en om uit te leggen waarom God het had toegestaan dat de Romeinen de Tempel hadden verwoest. Hij legde de schuld daarvoor bij heetgebakerde Joodse leiders, die het Joodse volk misleidden. En het volk líét zich misleiden omdat het Romeinse bestuur buitengewoon hardvochtig zou zijn geweest. Om dat te bewijzen, vermeldde hij allerlei gruwelverhalen en opstootjes. Maar het verhaal van Jezus zit er niet tussen. Dat kende hij blijkbaar niet.

Verborgen agenda

Josephus wordt wel aangeduid als 'de vijfde evangelist'. Hij beschreef de tijd waarin Jezus naar voren trad en ten onder ging en zou achtergrondinformatie kunnen bieden. Dat is wat Fik Meijer met zijn boek Jezus en de vijfde evangelist wil bereiken: dankzij Josephus kan Jezus' optreden beter worden ingebed in de maatschappelijke en religieuze ontwikkelingen van zijn tijd. Maar dan moet je wél rekening houden met Josephus' verborgen agenda. Wie Josephus op zijn woord gelooft (dat is niet verstandig), schildert Jezus onvermijdelijk af als iemand die een opstand tegen de Romeinen wilde ontketenen dan wel ten onrechte als een gevaarlijke opstandeling werd beschouwd. De leraar Jezus (de kern van de evangelieverhalen) verdwijnt dan uit het zicht. Dat is wat in Jezus en de vijfde evangelist gebeurt.

Bloeddorstige Joden

Meijer opent met een samenvatting van De Joodse Oorlog waarin Josephus' gitzwarte beeld van het Romeinse bestuur fier overeind blijft. Daarna bespreekt hij het leven van Jezus aan de hand van de evangelieverhalen. Heel traditioneel, met nauwelijks aandacht voor de bedoelingen van de auteurs. Zo tegen het slot gaat zijn boek de trekken vertonen van een christelijk traktaat: Jezus 'leed ondraaglijke pijn', was 'totaal uitgeput', moet van alles hebben gedacht, et cetera. Zijn boodschap komt er ondertussen bekaaid van af. Meijer omschrijft deze als vaag en ongrijpbaar. Maar Jezus 'realiseerde' zich dat hij 'in het spanningsveld dat hij creeerde enorme tegenstand kon verwachten'. Volgens Meijer vonden de Romeinen hem een potentieel gevaarlijke figuur. Maar wie op Josephus afgaat, loopt vast. De evangelisten pleitten de Romeinen juist vrij. De volgens Josephus zo wrede Pontius Pilatus was volgens hen een redelijk mens die machteloos stond tegenover bloeddorstige Joden. Op dat moment geeft Meijer Josephus het voordeel van de twijfel: de evangelisten schilderden Pontius Pilatus ten onrechte gunstig af om aan te geven dat christenen 'het gezag van de Romeinen wél erkenden'.

Marketing

Twintig jaar na De Joodse Oorlog schreef Josephus De oude geschiedenis van de Joden. Dit keer noemde hij Jezus wél - althans, het werk bevat een passage waarin Jezus voorkomt. Deze is naderhand door een christelijke redacteur bewerkt, maar ontdaan van christelijke frasen resteert de mededeling dat Jezus een 'wijs man' was die 'op aanwijzing van de eerste mannen bij ons' gekruisigd was. Misschien, schrijft Meijer, realiseerde Josephus zich dat zijn lezerspubliek in toenemende mate bestond uit christenen en wilde hij hun ter wille zijn met deze zinnetjes, gebaseerd op wat hij had gehoord. De beroemde passage is met andere woorden een slim stukje marketing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.