Achtergrondtheatercollectief Firma Mes

Firma Mes maakt theater van thema’s die zo uit de samenleving zijn geplukt. Zoals tienerverzet tegen klimaatverandering

Beeld uit de voorstelling The Biggest Lawsuit on the Planet.Beeld Joris-Jan Bos

Het Haagse theatercollectief Firma Mes brengt stukken op de planken over actuele thema’s, liefst zo uit de klei getrokken. Hun ‘theaterdocumentaire’ over de 16-jarige Jayden bijvoorbeeld, die een rechtszaak tegen de Amerikaanse staat aanspande vanwege klimaatverandering.

Soms is het echte leven net een drama in drie bedrijven.

Als de 12-jarige Jayden Foytlin op een morgen in augustus 2016 uit haar bed komt, staat ze tot haar enkels in het water. Dit is niet normaal. In de buurt waar zij woont, in de Amerikaanse stad Rayne, Louisiana, zijn nooit overstromingen. En toch loopt in mei het jaar daarna het huis weer helemaal onder. Hetzelfde jaar maakt ze haar eerste orkaan mee.

Klimaatverandering, begrijpt Jayden meteen. De ondernemende tiener laat het er niet bij zitten. Gewapend met wetenschappelijk onderzoek wordt ze, samen met een groep jongeren uit de rest van het land, mede-aanklager in een rechtszaak tegen de Amerikaanse overheid. De aanklacht is dat de Verenigde Staten hebben nagelaten om het gebruik van fossiele brandstof terug te dringen en daarmee klimaatverandering heeft laten ontstaan, en een onleefbaar land creëert voor de kinderen.

Deze opvallende rechtszaak, die nog altijd voortduurt, wordt de uitgesproken Jayden niet door iedereen in dank afgenomen. Sterker nog, ze komt erachter dat het leven van een activist tamelijk eenzaam kan zijn. Zeker in Louisiana, wat de Amerikanen een ‘red state’ noemen – conservatief, veel Trump-stemmers. Veel inwoners daar zijn voor hun inkomen afhankelijk van de olie-industrie. Jayden haalt zich met haar actie de woede van de buren op de hals. De moeder van haar beste vriendin Madison verbiedt de twee elkaar nog te zien. De kat van het gezin wordt vergiftigd. En dan is er nog haar eigen vader, die werkte op een boorplatform in de Golf van Mexico, en nu met lede ogen toeziet hoe zijn eigen dochter van hem vervreemdt. En toch gaat ze door.

Dramatischer kun je het nauwelijks verzinnen. Dit is theater, met als inzet de vraag: hoe ver kun je gaan in je strijd voor je idealen? Mag het een kat kosten? Een vriendschap? Een gezin?

Het Haagse theatercollectief Firma Mes herkende in het verhaal van Jayden veel dramatische kwaliteiten. Het inspireerde hen tot de voorstelling The biggest lawsuit on the planet, die ze deze maand weer hopen te kunnen spelen. In deze ‘theaterdocumentaire’ zien we Jayden, haar advocate en haar familie in aanloop naar de belangrijkste speech uit haar leven.

Vooral Jayden als personage sprak hen aan, vertelt Firma Mes-actrice Lindertje Mans in haar huis in Amsterdam. ‘Jayden is een verlegen, inmiddels 17-jarig meisje en ze is de schrik van eerst Obama en nu Trump. Dat zegt iets over deze tijd. Dat je, ook als kind, echt iets kunt bereiken in deze wereld.’

Geen Greta

Firma Mes is in de Volkskrant al eens ‘een van de beter bewaarde geheimen van de Nederlandse theaterwereld’ genoemd. De groep bestaat uit drie acteurs (Lindertje Mans, Roos Eijmers en Daan van Dijsseldonk) en een regisseur (Thomas Schoots), allemaal dertigers. Met hun journalistieke manier van werken hebben ze de afgelopen 12 jaar een unieke plek in het toneellandschap weten te veroveren.

Lindertje Mans, Roos Eijmers, Thomas Schoots en Daan van Dijsseldonk.Beeld Valentina Vos

Weinig groepen vertalen de maatschappelijke pijnpunten van vandaag, zoals racisme, privacy en armoede, zo letterlijk naar het theater als Firma Mes. Hun documentairetheater schurkt qua vorm dicht tegen de journalistieke reconstructie aan. De methode doet denken aan die van een acteurscollectief als Wunderbaum. Maar de stijl van Mes is anders: lichter, minder literair, concreter. ‘Kritisch optimisme’ noemen ze het zelf. Ze willen ook graag de lichtheid van de dingen laten zien.

Dit keer stond hun een voorstelling over klimaatverandering voor ogen, een onderwerp dat de makers aan het hart gaat. Ze wilden de problematiek, zoals altijd, van meerdere kanten aanvliegen. Waarom is het zo lastig om mensen ervan te overtuigen dat het ongelofelijk fout gaat? ‘Het moest geen activistische voorstelling worden’, zegt regisseur Thomas Schoots, die bij Mans aan de keukentafel is aangeschoven, ‘maar een voorstelling over activisme.’

Ze vroegen klimaatjournalist Jelmer Mommers van De Correspondent om hulp. Schoots: ‘Hij heeft een indrukwekkend archief met verhalen en nieuwsberichten over klimaatverandering. We vroegen hem: waar zitten de bijzondere mensen? Je hebt natuurlijk Greta Thunberg, maar die kennen we nu wel. Zo kwamen we bij Jayden.’

Zonder Firma Mes hadden we hier in Nederland waarschijnlijk nooit gehoord van Jayden. En dat is precies de missie die de theatermakers zichzelf hebben gesteld. Ze willen ‘waargebeurde verhalen die ertoe doen’ op het podium en onder de aandacht brengen.

Spelen in een bordeel

Aanvankelijk lag de focus van de groep niet zozeer op de verhalen, maar op het publiek. Het viertal leerde elkaar kennen op de toneelacademie in Maastricht. Stuk voor stuk wilden ze meer dan alleen maar acteren of regisseren. Ze wilden maken: eigen verhalen zoeken en schrijven en die voor toneel bewerken. Met dat doel richtten ze na hun afstuderen in 2008 Firma Mes op.

Schoots: ‘We wilden graag dingen maken voor mensen die normaal niet makkelijk naar theater gaan.’ Daarom spelen ze ook geen klassiek repertoire, zoals Shakespeare of Beckett. Mans: ‘Dat doen anderen al goed. Wij werkten vanaf het begin vanuit thema’s die ons zelf interesseren, verhalen die direct uit de samenleving komen. Die we bijvoorbeeld horen van de mensen om ons heen. Dat maakt ons werk herkenbaar voor het publiek dat we willen hebben.’

Dat leverde een voorstelling als Roes op, geschreven door Hanna Bervoets. Het ging over het nachtleven, twintigers die het even niet meer wisten. NRC noemde het, duidelijk zoekend naar de juiste termen, ‘twittertoneel’. Ook werden er theatrale kledingruilmiddagen georganiseerd. Bovendien speelden ze zo min mogelijk in de saaie, reguliere theaters, maar juist op gekke locaties, zoals een bordeel. Alles om de nieuwsgierige niet-theaterbezoekers naar theater te krijgen.

Voorstelling: RoesBeeld Joris-Jan Bos

In 2017 maakte de Firma samen met schrijver Kees Roorda het succesvolle Rishi, een keerpunt in het oeuvre van de groep. De voorstelling was theaterdocu en toneelthriller ineen, over de noodlottige dood van de tiener Rishi Chandrikasing door een politieagent op station Hollands Spoor. Ze stelden zichzelf de vraag: maakt een verkeerde daad iemand een slecht mens? Het ging over institutioneel racisme, goede bedoelingen en opportunisme. Een pijnlijk onderwerp, dat de makers dwong om alles tot op de bodem uit te zoeken. Op het toneel speelden ze agenten, familieleden, getuigen en schietinstructeurs, die als in een tv-documentaire om en om aan het woord kwamen. De impact van deze voorstelling deed de groep besluiten om zich voortaan meer op waargebeurde verhalen te richten.

Voorstelling: RishiBeeld Joris-Jan Bos

Traumaverwerking

Voor The biggest lawsuit on the planet kregen ze Jayden helaas zelf niet te spreken. Of ja, heel even, via Facebook. Ze zei het leuk en aardig te vinden dat er een toneelstuk over haar werd gemaakt. Maar ze wenste er verder niet aan mee te werken. Geen tijd. Schoots, glimlachend: ‘Ook goed. Dat gaf ons meer vrijheid.’

‘We willen geen statement maken, zoals Jayden’, voegt Mans toe. ‘We willen juist vragen stellen. Zij is daarvoor als personage uitermate geschikt, meer dan Greta. Want Jayden zit nu net met haar laarzen in de modder in Louisiana. Haar staat leeft van de fossiele brandstofindustrie en wordt nu hard getroffen door klimaatverandering. Al die botsende belangen en het ongemak binnen zo’n samenleving en gezin. Daar hebben we tijdens het schrijven op gefocust.’

Dat is ook de reden dat ze theater maken en geen pure journalistiek bedrijven, zeggen ze. Wie meer wil weten over de klimaatcrisis kan daar een krantenartikel op naslaan. Op het toneel willen de makers de crisis vooral invoelbaar maken. Dat geeft een kijker volgens hen ‘een ander niveau van begrip’. ‘Op een toneel kan ik mezelf verplaatsen in iemand anders’, zegt Mans, die in de voorstelling Jayden speelt. ‘Zo kan ik haar gevoelswereld tonen. Een toeschouwer kan zich dan op zijn beurt ook verplaatsen in haar, hoop ik. En in al die anderen.’

Volgens Schoots is een voorstelling pas echt geslaagd, als hij merkt dat ook de betrokkenen er voldoening uit halen. Of er zelfs een trauma door kunnen verwerken. Dat laatste maakte hij onlangs mee, tijdens het maken van De gijzeling. Voor deze theatrale reconstructie van de gijzeling in 1974 in de Franse ambassade in Den Haag interviewden ze onder anderen telefoniste Bernardine Geerling. Zij was destijds een van de gegijzelden. Het was de eerste keer in veertig jaar dat ze erover sprak. Het veranderde haar leven. Mans: ‘Er was een zus van haar komen kijken en die was stomverbaasd. Ze zei: dit wist ik allemaal niet.’

Voorstelling: De GijzelingBeeld Sjoerd Derine

Had Firma Mes ook een voorstelling kunnen maken met klimaatontkenners in de hoofdrol, of andere personages die verder van hen afstaan? Zoals protesterende boeren? Schoots: ‘Ja. De boeren zijn regelmatig door ons hoofd geschoten tijdens het maakproces. Bijvoorbeeld als de vader van Jayden zijn verhaal vertelt. Die man is afhankelijk van fossiele energie voor zijn levensonderhoud. Maar hij is geen boeman. Ook hij heeft een overtuiging: dat hij voor zijn gezin moet zorgen. Dat is allesbehalve fout. Hij heeft ook offers gebracht: hij doet werk dat fysiek zwaar is, en schadelijk voor zijn gezondheid. Hij heeft dat gedaan om iets te bereiken wat niet egoïstisch is. Ga dan maar eens uitleggen dat dat verwerpelijk is. Dat is het niet. Het is tragisch.’

Première

Alle voorstellingen tot en met 19 januari zijn geannuleerd. Ook de première van The biggest lawsuit on the planet is uitgesteld tot na de lockdown. Zie: firmames.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden