boekrecensie

Filosoof Markus Gabriel grijpt terug op Immanuel Kant in een boeiend pleidooi voor universele waarden ★★★★☆

Deze tijd vraagt om een nieuwe Verlichting, betoogt filosoof Markus Gabriel, die zich daarbij beroept op Immanuel Kant. Ideale gelegenheid om diens beroemde essay erbij te pakken.

Markus Gabriel Beeld Getty
Markus GabrielBeeld Getty

Minister-president Jan Peter Balkenende probeerde begin deze eeuw een debat te voeren over het belang van normen en waarden in de politiek. Dat kwam hem op hoon en spot te staan, Gerrit Zalm sprak schamper over de ‘tegeltjeswijsheid’ van de premier. Waarden waren voor thuis, achter de voordeur, en politici moesten vooral niet moraliseren. Na de kredietcrisis en de coronacrisis lijken de morele discussies helemaal terug. Ook de digitale revolutie en de klimaatverandering stellen politici voor ethische dilemma’s en morele keuzes.

Markus Gabriel voelt deze behoefte goed aan. In Morele vooruitgang in duistere tijden keert de Duitse denker het ongenoegen om: niet moraliseren, maar juist relativeren is volgens hem gevaarlijk. Neoliberalen, identiteitsdenkers of postmodernisten die zeggen niet te geloven in een gedeelde moraal, krijgen er van deze filosoof flink van langs. Je kunt het bestaan van universele waarden wel ontkennen, maar dat heeft grote gevolgen: ‘We lijken in een waardencrisis te verkeren, die onze democratie heeft geïnfecteerd.’

‘Heb de moed om je eigen verstand te gebruiken!’, zo luidde ooit het devies van Immanuel Kant. De Duitse filosoof die in 1784 beschreef hoe mondigheid en rationaliteit de beginselen waren van het verlichte denken. Zijn essay over de beantwoording van de vraag Wat is verlichting? is opnieuw vertaald en samen met een aantal andere relevante stukken van deze grote verlichtingsdenker uitgegeven door Boom. Dit essay over de oorsprong van de Verlichting vormt een ideale combinatie met het boek van Gabriel, die teruggrijpt op de filosofie van Kant.

Wat ons verbindt

Met de door Kant verkondigde mondigheid zit het tegenwoordig wel goed, daarvoor leveren de sociale media elke dag het bewijs. Maar die mondigheid is slechts één poot van de Verlichting, die mank loopt als ze niet gedreven wordt door rationaliteit. Het kost Gabriel weinig moeite om aan te tonen dat we hier een stuk slechter scoren. Om het beter te doen moeten we niet alleen kijken naar wat ons onderscheidt, maar vooral naar wat ons verbindt: welke waarden zijn voor mensen zo belangrijk dat we die allemaal kunnen onderschrijven?

Kant is geen toegankelijke filosoof en de lange tijd die ons van hem scheidt, maakt het er niet gemakkelijker op. Markus Gabriel is echter een goede docent. Zijn toon is soms belerend, maar dat maakt het boek voor niet-filosofisch geschoolde lezers juist beter vatbaar. Geduldig legt hij de basisprincipes uit van de moraalfilosofie en neemt hij de lezer mee in interessante gedachtenexperimenten. Om af te sluiten met een oproep om deel te nemen aan een nieuwe Verlichting, waarin we zouden moeten komen tot een ‘universele moraal’.

Behoefte aan duiding

Met boeken van filosofen die ons oproepen iets te laten of juist te doen, kunnen we boekenkasten vullen. Toch denk ik niet dat de uitnodiging van Gabriel aan dovemansoren is gericht. Morele vooruitgang in duistere tijden voorziet in een behoefte aan filosofische duiding in onze tijd van morele onzekerheid. Dat Gabriel daarvoor teruggrijpt op Kant, lijkt ook een goede keuze. In de kern is diens filosofie gebaseerd op een principe dat is terug te vinden bij denkers uit alle tijden en in alle culturen: ‘Behandel anderen zoals je door hen behandeld wilt worden.’

Kant werkt dit principe uit in zijn bekende ‘categorische imperatief’: het idee dat wat jij wilt goed is, als je dit ook zou willen voor anderen; of de opvatting dat je andere mensen altijd moet zien als moreel doel en nooit als middel mag gebruiken. Op deze leer is veel kritiek, zo erkent ook Gabriel. Mensen van verschillende afkomst, religie of cultuur zullen al snel hun eigen moraal willen uitroepen tot universele waarden. Ook die kritiek keert hij echter om: we moeten groepen niet tegen elkaar uitspelen, maar uitgaan van de welwillendheid van mensen.

‘Horen we de wake-upcall? Of vallen we elkaar binnenkort weer als roofdieren aan? Het is aan ons. De mens is vrij.’ De roep van Gabriel om een nieuwe Verlichting in duistere tijden eindigt met een politieke boodschap. Het zoeken naar gedeelde waarden is voor hem een manier om verschillen te overbruggen en mensen te laten samenwerken; een basis voor gemeenschapsvorming. Dit boek is onmisbaar voor politici die op zoek zijn naar antwoorden op de problemen van deze tijd. Die in morele discussies juist níet willen blijven hangen in tegeltjeswijsheid.

null Beeld Boom
Beeld Boom

Markus Gabriel: Morele vooruitgang in duistere tijden. Uit het Duits vertaald door Huub Stegeman. Boom; 320 pagina’s; € 24,90.

null Beeld Boom
Beeld Boom

Immanuel Kant: Wat is verlichting? Uit het Duits vertaald door Thomas Mertens en Willem van der Kuijlen. Boom; 192 pagina’s; € 20.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden