Filosofische roman over verraad

Beeld .

'Sjmoeël Asj was een jongen van een jaar of vijfentwintig, met een stevig postuur, hij had een baard, was verlegen, gevoelig, socialistisch, astmatisch en geneigd gemakkelijk enthousiast en snel teleurgesteld te worden.' Zo introduceert Amos Oz de hoofdpersoon uit zijn nieuwe roman Judas. Het is 1959 en Asj studeert aan de universiteit van Jeruzalem. Hij werkt aan een masterscriptie over 'Jezus in de ogen van de joden'.

Maar dan slaat het noodlot toe. Het bedrijf van Sjmoeëls vader gaat failliet en hij kan de studie van zijn zoon niet meer betalen. Sjmoeëls vriendin maakt het uit en zelf is hij ineens ook uitgekeken op zijn onderzoek. Hij wil eigenlijk weg uit Jeruzalem maar stuit in de supermarkt op een advertentie waarin de functie van betaalde 'persoonlijke relatie' wordt aangeboden. Zo komt hij terecht in een oud huis aan de rand van Jeruzalem waar hij in ruil voor kost, inwoning en een bescheiden salaris de taak krijgt om elke dag van vijf uur 's middags tot tien of elf uur 's avonds de bejaarde invalide Gersjom Wald gezelschap te houden. 'En wees vooral niet bang om met hem in discussie te gaan, integendeel, hij leeft juist helemaal op als je het niet met hem eens bent', adviseert Atalja, de andere bewoonster van het huis.

Wat zich afspeelt in de wintermaanden die Asj bij het tweetal doorbrengt, is niet spectaculair. Hij wordt verliefd op de bijna twee keer zo oude Atalja Abarbanel, aangetrokken door haar 'warme kilte'. En hoewel zij naar ze beweert geen hart heeft, vindt ze hem hartroerend. 'Misschien omdat je iets in je hebt wat ons een beetje raakt: het uiterlijk van een holenmens met een ziel die blootligt als een horloge waarvan iemand het glas heeft verwijderd.' Mooie beeldspraak!

Toegewijde discipel

Belangrijker dan de liefdesgeschiedenis zijn de filosofische gesprekken. Over Jezus en zijn boodschap van liefde en mededogen. Over Judas die volgens Asj totaal is miskend. Hij heeft Jezus niet verraden, maar was juist zijn meest toegewijde discipel. Zeker, Judas was 'de bedenker, de impresario, de regisseur en de producent van het spektakel van de kruisiging', maar dat was omdat hij heilig geloofde dat Jezus ongeschonden van het kruis zou afstappen, zodat iedereen hem als Gods zoon zou herkennen. Zonder Judas was er geen kruisiging geweest en geen christendom en geen kerk en zou Jezus allang vergeten zijn, 'net als al die tientallen andere dorpse wonderdoeners en predikers uit het afgelegen Galilea'.

Behalve Judas is er nog een lijfelijk afwezig personage dat een hoofdrol in dit boek vervult: de vader van Atalja, de in 1950, twee jaar na de Israëlische Onafhankelijk-heidsoorlog overleden Sjealtiël Abarbanel. Geleidelijk ontdekt Sjmoeël Asj in de gesprekken met Wald en Atalja de geschiedenis van deze (fictieve) figuur. Abarbanel was de enige joodse leider in Palestina die tegen het proclameren van een joodse staat was, omdat hij voorzag dat dit zou leiden tot een bloedige oorlog en een eindeloos conflict. Hij dacht dat er ruimte was voor een historisch compromis, een samenleven van joden en Arabieren zonder de structuur van een staat. 'Hij vond staten een kinderlijk en archaïsch concept', vertelt Atalja. Abarbanel kreeg het stigma van een verrader, ook hij weer.

En zo blijft de lezer van deze gelaagde en toch heldere roman achter met een paar belangwekkende vragen: Is verraad wel altijd wat het lijkt? En hoe was de geschiedenis verlopen als het net even anders was gegaan? Als Judas Jezus niet had overgehaald naar Jeruzalem te gaan? Als de eerste premier van Israël, David Ben Goerion, zich had laten overtuigen door iemand als Sjealtiël Abarbanel? Er zijn minder interessante kwesties om je het hoofd over te breken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden