‘FILMS SUSSEN TE VAAK IN SLAAP’

Jake Gyllenhaal – doorgebroken met Brokeback Mountain – wil in films spelen die ‘iets toevoegen aan onze beelden, oordelen en vooroordelen’....

Heel kort kijkt Jake Gyllenhaal naar de zee. Een jacht is zojuist de baai van Hotel du Cap binnen gevaren, en de inzittenden schreeuwen het uit van plezier. Een voor een duiken ze in het water van de Middellandse Zee.

‘Die hebben het naar hun zin’, stelt hij droogjes vast. Jaloers is hij niet. Waarom zou hij? ‘Als ik naar Cannes ga, weet ik toch wat me te doen staat? Vandaag zit ik hier voor interviews. Met genoegen. En dat zeg ik niet uit beleefdheid. Ik ben trots op Zodiac. Ik wil me graag inspannen om de overlevingskansen van de film in de bioscoop te vergroten.’

Als hij daar zo zit – gympen, zwarte jeans, en een grijs shirt onder opvallend blauwe ogen – is Gyllenhaal nog altijd een joch. De vanzelfsprekendheid waarmee hij zijn publicitaire taak uitvoert, verraadt zijn in korte tijd opgebouwde ervaring. Hier zit een acteur die zijn vak serieus neemt en geen prietpraat wil verkopen. Een beleefde jongeman, en tegelijk een causeur.

De carrière van Gyllenhaal (1980) is een voorbeeldige. Al op zijn elfde speelt hij zijn eerste filmrol (City Slickers), maar zijn doorbraak beleeft hij op 21-jarige leeftijd in Donnie Darko – de film waarin hij als psychotische puber steeds weer een reuzekonijn ziet opduiken. Na dit cultsucces komt achter zijn naam in de castingboeken van de grote agencies een uitroepteken te staan. De zachtaardige acteur met dromerige, afwezige blik heeft plotseling een gouden toekomst in Hollywood.

‘Ik heb er toen heel goed op gelet dat ik niet in de hoek terecht ging komen van de clichématige twintiger. Dus geen high school-films, en vooral uitkijken naar rollen die een andere richting opgaan.’

Die opdracht heeft Gyllenhaal met geduld uitgevoerd. Hij wisselde een vriendelijke, romantische film, Moonlight Mile, af met de maatschappijkritische blockbuster The Day After Tomorrow. Hij was piloot in de actiefilm Highway, en een toyboy in Lovely & Amazing.

Toen volgde de tweede grote knaller in zijn loopbaan: Gyllenhaal werd door regisseur Ang Lee gevraagd een homoseksuele cowboy te spelen in Brokeback Mountain. Wereldwijde erkenning en een Oscarnominatie volgden. ‘Nu er enige afstand is, probeer ik op die tijd terug te kijken. Wat overheerst, is de blijdschap. Maar op een gegeven moment moet je weer doorgaan, en de aandacht te verleggen. Zo’n gigantisch succes heeft ook iets beklemmends. Alsof je er niet meer van loskomt. En als iemand een kritische opmerking maakt, komt die na al die complimenten enorm hard aan.’

In Zodiac, de nieuwe film van David Fincher die in Cannes in de competitie draait, speelt Gyllenhaal de cartoonist Robert Graysmith. Graysmith, op wiens gelijknamige boek de film is gebaseerd, raakte als stagiar bij de San Francisco Chronicle in de ban van de geruchtmakende zaak, waarbij een seriemoordenaar gecodeerde brieven stuurde naar de media. Hij gaat zo in de zaak op dat zijn persoonlijke leven er stevig onder lijdt.

‘Ieder mens heeft een vreemde, ondoorgrondelijke nieuwsgierigheid naar verboden zaken. Bij Robert Graysmith vielen ook nog eens meerdere dingen samen: hij was nieuw op de krant, en wist als broekie met een passie voor raadsels belangrijke informatie te achterhalen. De zaak gaat met hem op de loop. Zijn gevecht voor de waarheid wordt een missie.’

Obsessies zijn Gyllenhaal niet vreemd. Hij groeide op in Los Angeles, in het centrum van de filmindustrie, waar het najagen van plannen en dromen gemeengoed is. Zijn vader regisseerde tv-films, en zijn moeder werd in 1988 voor een Oscar genomineerd voor haar scenario van Running on Empty. Altijd waren er wel ambitieuze filmmakers in de buurt – op zijn vijftiende reed de puber Jake een rondje in een racewagen met Paul Newman.

‘Dat heeft me natuurlijk gevormd. Voor mij en ook voor mijn zus Maggie is Hollywood nooit iets magisch geweest. Dat heeft als voordeel dat ik me nu niet snel laat opjagen. Ik wil in films spelen die iets toevoegen aan onze beelden, oordelen en vooroordelen. Films zijn daartoe in staat. Maar de meeste producties worden juist gemaakt om de mensen in slaap te sussen.’

Tijdens een eerder gesprek met journalisten in 2005, toen Gyllenhaal promotie deed voor de anti-oorlogsfilm Jarhead, sprak hij ook al vol overtuiging over het vermogen van films om inzicht te bieden. Hij refereerde toen aan een debat op de Amerikaanse televisie over de oorlog in Irak. ‘Een senator zei opeens: ‘Als we gaan, wordt het net zo gruwelijk als de eerste 15 minuten in Saving Private Ryan.’ Ik dacht: wauw! Nu weet iedereen dat we het hier over de hel op aarde hebben. Over jonge kerels die aan flarden worden geschoten.’

Zodiac is niet zomaar een film over een waargebeurd moordmysterie. Regisseur Fincher maakte van Graysmiths boek een film vol betekenissen. Behalve over de fascinatie voor het kwaad gaat het ook over de verantwoordelijkheid van de media en de grote rol die angst in mensenlevens speelt.

‘Angst is er altijd. De angst om iets verkeerds te zeggen. De angst een ongeluk te krijgen. Of op grotere schaal: de angst voor terrorisme.’

Het is mogelijk, erkent hij na een aarzeling, om Zodiac ook te zien als een film die beweert hoe het verspreiden van angst mensen reduceert tot paranoïde wezens. ‘De parallel met het Amerika van nu zit er zeker in. De kans door Zodiac vermoord te worden, was veel kleiner dan de kans door een tram te worden overreden. Toch was iedereen in San Francisco en omgeving eind jaren zestig in de ban van deze moordenaar. Zoals nu iedereen angst heeft voor moslimfundamentalisten. Een angst die door de politiek wordt aangewakkerd.’

Met een bevrijdende lach: ‘Zie je wat ik bedoel met de kracht van film? David Fincher regisseert een zenuwenslopende zoektocht naar een moordenaar, en wij praten nu over het zaaien van angst door de politiek. Een interessante film dwingt tot verbanden leggen. Dat is wat ik in het acteren zoek. Om met de makers van zulke films mee te denken en samen te werken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden