interview László Nemes

Filmregisseur László Nemes (Sunset): ‘Mijn angst is mijn brandstof’

Na afloop van elke voorstelling die de Hongaarse regisseur-scenarist László Nemes (42) bijwoont, ook afgelopen januari op het filmfestival van Rotterdam, hoort hij ze weer: vragen over hoe de plot van zijn film Sunset in elkaar steekt. Wat wil dat hoofdpersonage nou precies? Hoe zit het met haar broer? Waarom doen mensen zo geheimzinnig tegen haar? Wat gebéurt er eigenlijk?

Juli Jakab in Sunset (2018)

Nemes – jongensachtige uitstraling, haar door de war – maakt een sussend gebaar met beide handen: rustig maar. ‘Sunset is meer een trip dan historisch drama. Een publiek dat niet alles begrijpt, mist niets: onbegrip is een belangrijk onderdeel van de reis van het hoofdpersonage.’

Nemes walste vier jaar geleden de filmwereld binnen met Son of Saul (2015), zijn met een Oscar bekroonde Holocaustfilm waarin de pogingen van een kampslachtoffer zijn leven iets op te rekken onvergetelijk vanuit het perspectief van de hoofdpersoon wordt verteld. Met Sunset voegt hij een mysterieuze film toe aan een oeuvre dat weliswaar pas twee films telt, maar nu al een onmiddellijk herkenbare signatuur bevat: ook in deze film volgt de camera het hoofdpersonage als een stalker.

We zijn ditmaal in Boedapest, 1913, waar de jonge Iris een baantje probeert te krijgen bij de hoedenwinkel die ooit haar familie toebehoorde. Als ze er wordt weggestuurd belandt ze in een stad die zindert van spanning. De onheilszwangere sfeer neemt toe als ze hoort over een haar onbekende broer en een zoektocht naar hem begint. 

Wat moet men vooraf weten om Sunset op waarde te schatten?

‘Veel minder dan je denkt. Er was een Eerste Wereldoorlog en deze film speelt zich vlak daarvoor af. Je kijkt naar een vrouw die haar broer probeert te vinden. Dat is het. Dit is geen film over politiek, hooguit over de verborgen, destructieve krachten die loskomen in een periode waarin er ook volop optimisme heerste.’ 

U doelt op de belle époque, de jaren tussen 1870 en de Eerste Wereldoorlog, toen nieuwe kunststromingen tot bloei kwamen.

‘Dat is een van de vragen die ik je met de film hoop te stellen: kan de menselijke neiging op te bouwen én te vernietigen eigenlijk wel los van elkaar worden gezien?’

Kunt u verklaren waarom een deel van het publiek moeite heeft met het ondoorgrondelijke karakter van uw film?

‘Absoluut. De meeste historische films worden gemaakt vanuit een alwetend perspectief; ze veronderstellen een bepaalde voorkennis, omdat de maker met die voorkennis speelt. Het is niet vreemd dat mensen daardoor het gevoel krijgen dat ze iets van deze geschiedenis moeten weten voor ze aan de film beginnen. Bovendien: de meeste filmmakers sturen hun publiek een pad vol richtingaanwijzers op – ik bedoel dan de makers van klassieke narratieve cinema, niet de experimentele filmers. Alles wat in die films gebeurt volgt de regels van een herkenbaar systeem: de manier waarop je toegang krijgt tot de psychologie van een personage, de manier waarop een verhaal wordt gedramatiseerd. Na ruim een eeuw cinema zijn deze elementen in de meeste films perfect gearrangeerd, maar ze leiden je wel over een smal pad, met weinig tot geen vertakkingen.’

Recensie: In Sunset is Nemes’ giftige combinatie van schoonheid en onheil als een boze koortsdroom ★★★☆☆

Wat er precies speelt, blijft buiten beeld. Dat draagt bij aan het mysterie, maar het werkt ook frustrerend

U vertelt een ik-verhaal en vertrouwt op de kracht van uw beelden, zonder voice-over of andere trucs die de kijker helpen. Opmerkelijk eigenlijk dat die verteltechniek geaccepteerd is in de literatuur, terwijl ze in de film zoveel vragen oproept.

‘Ik kies voor een stijl die ik als subjectieve cinema omschrijf. Ik wilde geen voice-over die alle overpeinzingen van de personages uitlegt. Of een opdeling in hoofdstukken waardoor je precies weet waar je je in het verhaal bevindt – obligaat. Ik zie de kijker  niet als een kind dat bij de hand moet worden genomen.

‘Het verschil met de ik-vorm in literatuur is interessant. Ik vermoed dat we de afgelopen dertig jaar door de invloed van tv en internet nog verder verwijderd zijn geraakt van een subjectieve filmervaring. Een sluitend verhaal, waarin gebeurtenissen van verschillende kanten worden bekeken, krijgt vaak de voorkeur, eerder dan een manier van vertellen waarin veel onduidelijk blijft. Je ziet tegenwoordig wel  uitzonderingen, maar nog te vaak moet op tv alles zo helder en duidelijk mogelijk in beeld worden gebracht, zoals de bal tijdens een voetbalwedstrijd. Dat zie je terug in film – en in wat een groot publiek van film verwacht.’

Het eerstepersoonsperspectief in Sunset doet ook denken aan de subjectieve ervaring tijdens het spelen van een videogame.

‘Ik snap de vergelijking, maar mijn film is beperkender dan een game. Het hoofdpersonage is voor de kijker een obstakel, ze vernauwt het zicht op haar omgeving en daarmee beperkt ze je begrip van wat er gebeurt. Ik vergelijk mijn film liever met de manier waarop we het leven ervaren: ook daar ontbreekt de grote samenhang. Ik wilde met deze film terugkeren naar een instinctieve perceptie van het leven, tegengas geven aan de films en series met hun godgelijke perspectief. We zijn nu eenmaal niet constant op de hoogte van alles wat er om ons heen gebeurt.’

Een poging tot interpretatie: Iris vertegenwoordigt een oud continent dat onwetend zijn ondergang tegemoet gaat.

Grinnikt. ‘Zou kunnen. Ze leeft in Centraal-Europa in het begin van de vorige eeuw, in een tijd van voorspoed, en op een bepaalde manier reflecteert haar lot in de film het lot van die eeuw zoals we dat kennen. Het blijft onthutsend te zien hoe regressief de twintigste eeuw was vergeleken met alle beloften van de negentiende eeuw. Iris zoekt naar haar familie, naar haar verleden. Maar het gaat er niet zozeer om wat ze vindt, het gaat om haar zoektocht. Het is haar obsessie met het zoeken, en daarmee een obsessie met haar identiteit, die het voor mij interessant maakt.’

In hoeverre schetst u met Sunset een geschiedenis die zich mogelijk al aan het herhalen is?

‘Ik wil en kan de politieke situatie van 1913 niet vergelijken met 2019, maar ik wil wel iets zeggen over de aard van de mens. We zijn momenteel zeer optimistisch over onze capaciteiten, maar die capaciteiten worden steeds meer vormgegeven door onze technologie. Ons geloof in technologie is momenteel wellicht zelfs groter dan het begrip van onze eigen psyche. Je zou kunnen zeggen dat wat dat betreft hetzelfde gebeurt als in de periode voor de Eerste Wereldoorlog. Er was toen ook geen enkele reden voor de ellende die komen ging. Ik studeerde geschiedenis en heb jaren geleden afstand genomen van de gedachte dat de geschiedenis en dus ook de toekomst één grote vooruitgang behelzen. Het wordt niet alleen maar beter: de geschiedenis beweegt zich niet in een stijgende lijn, maar in cirkels of in golfbewegingen.’

U bent angstaanjagend goed in het filmen van nachtmerrieachtige scènes. Waar komt dat talent vandaan?

‘Ik droom nogal veel en heftig. Ik heb een soort slaapaandoening, een lichte vorm van slaapparalyse, waardoor nachtmerriebeelden tijdens het ontwaken even blijven hangen: ik zie mijn nachtmerries soms letterlijk in mijn slaapkamer. Monsters. Demonische figuren. Ondefinieerbare gezichten in het donker, iets griezeligers is nauwelijks voorstelbaar. Je hebt geen idee wat er aan de hand is en voelt je volledig verlamd. De angst die ik dan voel is wellicht een soort brandstof.’

Nemes in Amsterdam

László Nemes komt naar EYE in Amsterdam. Op vrijdag 29 maart beantwoordt hij vragen van het publiek, na afloop van een 35mm-vertoning van Sunset. Zaterdagmiddag 30 maart geeft hij een masterclass en wordt Sunset opnieuw vertoond.

Nemes zweert bij analoge film. ‘De eerste keer dat ik een 35mm-camera zag, voelde ik een magie die nooit meer is verdwenen. Werken met een filmrol dwingt je als regisseur scherpe keuzes te maken, dat levert betere ideeën en betere films op.’

-

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.