Reportage DAU

Filmproject DAU is een bizarre tijdreis naar het Sovjettijdperk

Voor het megalomane en controversiële filmproject DAU leefden honderden amateuracteurs jarenlang in een nagebootste en totalitaire Sovjetgemeenschap en filmset. Wat dat opleverde is nu te zien – en te ervaren - in Parijs.

De vriendelijke, modern geklede Franse beveiligers lijken verkeerd gecast. Net als de in een groene Sovjetoverall gestoken Franse jongen van de gaarkeuken, die nonchalant één gekookte aardappel, één augurk en één gekookt ei op het aluminium bord kwakt. Deze mensen horen niet in DAU, denk je, terwijl je wacht in de rij voor de authentiek karige Sovjetlunch in het Théâtre de la Ville, hartje Parijs. Die beveiligers horen nors te zijn. De koks serviel en bedrukt, óf liederlijk – glazen wodka achterover klappend, zoals in de hier vertoonde films.

DAU. Wie er een halve dag (of meer) in doorbrengt, raakt vanzelf bevangen door de ‘totaalervaring’  die de 43-jarige Rus Ilja Chrzjanovski biedt in zijn reizende kunstproject, dat het dagelijkse, even onvrije als onstuimige leven in de Sovjet-Unie nabootst met een amalgaam van films, optredens en installaties. Wie naar binnen wil, moet een online-visumaanvraag doorlopen; DAU doet niet aan gewone kaartjes. Maar dan moet het lokale Franse personeel wel een beetje meedoen, wil de illusie van de totaalervaring standhouden.

De binnenplaats bezien van de tegenoverliggende zijde. Beeld Olympia Orlova

Geen mobieltjes

Nadat hij in 2005 op het filmfestival van Rotterdam een Tiger Award had gewonnen voor zijn speelfilmdebuut 4, stortte Chrzjanovski zich op een biografische film over de Russische Nobelprijswinnaar Lev Landau (DAU verwijst naar diens achternaam), de in 1968 overleden briljante natuurkundige en prediker van vrije liefde. Maar dat project, mede gefinancierd door de miljoenen van de Russische oligarch en filantroop Sergej Adoniev, vertakte zich in iets groters. In een uithoek van oostelijk Oekraïne werd een filmstad opgetrokken, het DAU-instituut, waar enkele professionele acteurs en honderden amateuracteurs zich twee jaar lang gedroegen als in de Sovjetjaren 1938-1968. ‘Kunstenaars, wetenschappers, criminelen, gewone families’, zoals de DAU-brochure de groep vrijwilligers in de ministaat omschrijft. Ze leefden zonder mobiele telefoons of modern geld, in historisch correcte kleding en consumeerden historisch correct Sovjetblikvoer. Aangestuurd en gecontroleerd door een streng centraal gezag, met ruimte voor dagelijkse arbeid en ontspanning – er werden in twee jaar tijd veertien kinderen geboren (cijfers: DAU). Het experiment leverde niet één, maar tientallen speelfilms, series en korte films van Chrzjanovski op, die nu in Parijs voor het eerst te zien zijn.

Nadat een enkele keer een buitenlandse journalist was uitgenodigd op het terrein, werd DAU berucht, ook ver buiten filmkringen. De regisseur van de ‘grootste levende filmset ooit’ wekte de indruk vatbaar te zijn voor despotische trekjes. Chrzjanovski (telg uit een bekende Russische familie) heerste over een artificieel Sovjetstaatje dat hier en daar wellicht écht onvrij, onderdrukkend en seksistisch was. In (gefilmde) verhoorsessies werden mogelijk grenzen overschreden, zo ook bij dubieuze dierproeven (iets met een levende rat en een injectienaald). Maar geen van de tijdens de opnameperiode gepubliceerde artikelen gaf uitsluitsel over de vraag wat echt was of spel in DAU.

‘Daar is het claustrofobisch’, zegt de Mongoolse sjamaan, wijzend naar Théâtre de la Ville, ‘Maar hier is het beter.’ Hier, dat is het Théâtre du Chatelet, dat net als het nabijgelegen zustertheater is ingericht als omineuze Sovjettempel en deel uitmaakt van DAU, dat ook nog over expositieruimte beschikt in Centre Pompidou. Filmmaker Chrzjanovski , die graag groot denkt, wilde een tijdelijke loopbrug over het plein aanleggen, tussen de twee theaters. Dat leek de Franse overheid geen goed idee (wie het plein ziet, weet: een krankjorum idee), dus nu pendelen bezoekers gewoon op straat tussen de twee locaties, de volstrekt echt aandoende visumkaartjes van het ‘consulat général de Dau’ bungelend om hun hals.

Sovjet-haardrogers en andere attributen werden voor het DAU-project nagebouwd. Beeld Olympia Orlova

De witgrijze Mongool, in traditionele kledij, is een van de spirituele attracties in DAU: hij valt zo nu en dan binnen om mondharp te spelen en de ‘vibraties’ te zuiveren, mits de maan niet ongunstig staat. Later op de dag zien we ook nog een Russische priester rond struinen, Raspoetinachtig bebaard en in zwart gewaad. Telefoons dienen te worden ingeleverd, ze worden tijdelijk opgeborgen in kluisjes. Fotograferen is verboden. Bij de vele niet-ondertitelde Russisch films krijgt de bezoeker een koptelefoon overhandigd, waaruit een monotone vrouwenstem klinkt. Ze vertaalt de filmdialoog weinig simultaan en zonder rustpauzes – een doelbewust vervreemdend effect.

Blijf je in de zaal?

Het filmmenu van de dag (DAU is ook ’s avonds open) wordt geadverteerd op digitale borden, met titelcodes, tijd- en zaalaanduidingen die doen denken aan de vertrektijden van treinen. Grip krijgen op het zonder context aangeboden programma is ondoenlijk, tenzij je een week in het instituut zou bivakkeren. Ik zie DAU 7, uit een tot 13 oplopende reeks speelfilms, die niet in volgorde worden vertoond. In de episode treffen we de Nobelprijswinnaar op iets latere leeftijd: Landau ontvangt zijn Griekse jeugdvriendin, drinkt, vrijt en praat met haar gedurende de nacht, tot zijn Russische echtgenote arriveert, die zichtbaar minder geniet van hun open huwelijk. Zo losstaand vormt DAU 7 nog geen bijster enerverend kijkspel – driekwart van de bezoekers verlaat halverwege de zaal. Maar er schuift ook weer een nieuwe driekwart aan. 

De binnenplaats van de door regisseur Chrzjanovski nagebouwde Sovjetgemeenschap in Oost-Oekraïne, waar hij de films voor het DAU-project opnam. Beeld Jorg Gruber

Omdat de tijd in DAU beperkt is en de orde zoek, lijkt deze strategie het beste: lukraak binnenvallen in zaaltjes en zalen met korte en langere films, zonder alles per se helemaal te willen zien. Zo wordt mijn DAU-film een mozaïek van weinig glorieuze Russen die hun onvrede over hun verkrampte bestaan dempen met seks en bellen wodka. Ook zie ik een jonge Russin in een kort broekje, die in een glazen laboratoriumkooi de bewegingen van een geagiteerde chimpansee spiegelt, of dit althans poogt, voor een groep verveelde wetenschappers van Landaus instituut. ‘Was dit nu wetenschap?’, vraagt een van hen na afloop van het experiment. ‘Eerder een observatie’, zegt de ander.

Aandacht en onvrede

De artistieke leiding van de Franse theaters heeft DAU aangekondigd als hét kunstproject van de 21ste eeuw. Grootspraak, wellicht in de traditie van Sovjetpropaganda. De marketingtruc oogstte behalve belangstelling ook onvrede. De criticus van The New York Times wenste niet te wachten toen de tentoonstelling op de eerste dagen na de opening nog verre van operationeel was en plantte het mes in het haperende DAU

De inmiddels wel functionerende tentoonstelling is doelbewust unheimisch ingericht: nergens zijn aangename zitplekken of ruimten waar je je even onbespied kunt voelen. En zelfs al raak je aan ze gewend, toch voel je de aanwezigheid van de slim opgestelde, levensgrote en tamelijk echt lijkende poppen. Een aantal van hen ga je gaandeweg herkennen: het zijn personages uit de DAU-films. Voor een beklemmend bijeffect klinkt er buiten de filmzalen een continue, dreinerige zoemtoon.

Wetenschappers bestuderen een proefpersoon in het DAU-laboratorium. Beeld Jorgen Gruber

Bezoekers wordt aanbevolen de DAU-dag af te sluiten met een gesprek met een van de wijze mannen of vrouwen op de biechtafdeling. Ook dit wordt gefilmd, waarna de interviewopnamen deel worden van DAU – tenzij de bezoeker anders verkiest. Een beetje mal of kermisachtig is het wel: een galerij van biechthokjes, bekleed met spiegelglas en met een zwaailicht boven op de cabine. Op een bankstel wacht een rij bezoekers op het afsluitende onderhoud met een therapeut, medium of geestelijke, of een heuse exorcist. Ik hoop op de eerder gespotte Russische priester, maar tref in mijn hokje een Afrikaans-Britse therapeut van quaker-gezindte, die me vaderlijk uithoort over mogelijke frictie in mijn persoonlijk leven.

Zo kun je een DAU-bezoek niet afronden, meen ik. Beter nog even dwalen door de nok van het Franse theater, waar je ademende Russen aantreft: levende studie-exemplaren die voor de duur van de tentoonstelling existeren in de als Sovjethuiskamers opgetuigde kleedkamers. Daar, op een aftandse bank, ligt een besnorde Rus languit te snurken naast een opgezette wolf. Je kunt er best een poos naar kijken. Uit een volgend vertrek – uitzicht op de Eiffeltoren – klinkt het rustgevende getik van een stoïcijns breiende Russische oma.

DAU is dit weekend nog te bezichtigen in Parijs. Een visum voor zes uur kost 35 euro, voor 75 euro mag de bezoeker 24 uur ronddolen. De tweede stop van het kunstproject van de Russische filmaker Ilja Chrzjanovski is vermoedelijk Londen. DAU was al aangekondigd in Berlijn, maar week uit naar Parijs toen bleek dat Chrzjanovski in de Duitse stad geen toestemming kreeg een grote muur om de gekozen DAU-locatie aan te leggen. Of DAU later alsnog Berlijn aan zal doen is onbekend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.