Filmpje Paay: hoe Nederland gegrepen werd door grenzeloos leedvermaak

Een seksfilmpje van Patricia Paay domineert de (sociale) media. Het leedvermaak kent amper grenzen. 'Vroeger moest je je abonneren op Story of Privé voor dit soort sensatie.'

RTL Boulevard

Hoe Patricia Paay zich voelt, is bij Jinek de eerste vraag aan de 67-jarige diva. 'Slecht. Kapot. Een nachtmerrie. Je gaat ermee naar bed, je staat ermee op en denkt: o ja. Verschrikkelijk.' Ruim vijftig jaar is ze op televisie geweest. 'En dan denk je: dat is weg, zó ga ik de geschiedenis in.' Het liefst zou ze 'ergens in een put zakken'.

De talkshow lokt dinsdag 1,4 miljoen kijkers, een kijkcijferrecord. Voor wie er toch de afgelopen twee weken in is geslaagd niets mee te krijgen van de opwinding bij GeenStijl, RTL Boulevard, Shownieuws, De Telegraaf, AD, EenVandaag, Twitter en Facebook: er gaan pikante filmpjes rond van Paay en een ex-vriendje.

'Het was een stoute avond, zeg maar', verkneukelt presentator Winston Gerschtanowitz zich al op 6 februari bij RTL Boulevard. De beelden waren nog niet breed verspreid, maar gingen in Hilversum en omstreken wel rond. Gerschtanowitz: 'Het is aan de ene kant heel grappig. Maar het is natuurlijk een drama als je in haar schoenen staat.'

Dat drama tracht Peter R. de Vries, ook aanschoven bij Jinek, over te brengen. Hij vertelt dat de zangeres een taxi nam nadat ze aangifte had gedaan. 'Wat erg voor u', is het eerste wat de chauffeur tegen haar zegt. Om vervolgens te vragen: 'Houdt u echt van plasseks?'

Peter R. de Vries: 'En zo moet je dan elke dag naar de bakker, de slager.'

Slutshaming

Waarom kunnen hele volksstammen hun nieuwsgierigheid niet bedwingen? Sinds GeenStijl op donderdag 9 februari, na drie dagen suspense, een link heeft geplaatst naar een tweet met het filmpje, kent het leedvermaak amper nog grenzen. Massaal zijn de beelden gezocht, bekeken en gedeeld.

'Zo'n rel rond Patricia Paay schreeuwt natuurlijk om een leuk liedje, maar ik begin er niet meer aan', zegt komiek André van Duin in De Telegraaf. De dj's van Radio 538 hebben er al eentje klaar: 'Hé Jack, pis jij eens lekker in mijn bek.' Bij Voetbal Inside zijn de toespelingen niet van de lucht. 'Ik plas gewoon op het toilet', zegt Johan Derksen, die 'de filmpjes nog even lekker gaat kijken, dadelijk'.

Het is verleidelijk te veronderstellen dat vrouwen zich boos maken en mannen lacherig doen - om maar even te generaliseren. Maar vrouwen sturen het filmpje even goed door, soms vergezeld van giftige commentaren. Een kwestie van slutshaming: elkaar aanvallen op seksualiteit.

Tegelijk klinkt in de publieke opinie de verontwaardiging door. 'Met het delen van de Paay-video laat je zien dat je een hypocriete lul bent', aldus Joop.nl, de opiniesite van de VARA. Meer tegengeluiden worden gedeeld op sociale media. Een jonge vrouw op Facebook bekritiseert de voyeurs: 'Wie dat toch heeft gedaan, moet zich schamen. There, I said it.'

'We hebben allemaal een onderbuik die gevoelig is voor sensatie', zegt Marcel Becker, digitale media-ethicus aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 'Internet staat bol van zulke verleidingen. Dit is een prachtig voorbeeld. We weten dat het niet netjes is de beelden te verspreiden en te bekijken: je bent ongegeneerd getuige van iets uit de privésfeer. Toch kunnen velen de verleiding niet weerstaan.'

Het is een illusie dat die dubbele houding verandert, denkt Becker. Integendeel. 'Vroeger moest je je abonneren op Story of Privé om dit soort sensatie mee te krijgen. Je moest echt actie ondernemen om het te lezen. Internet heeft die filters weggehaald.'

Patricia Paay bij Eva Jinek.

Privacy

We denken volgens Becker online lichtvaardiger over privacy dan in de echte wereld. 'Dat is het paradoxale van internet. Je bevindt je in het publieke domein, maar je surft meestal in een privésetting. Privé geven we sneller aan onze primaire opwellingen toe, daarbuiten niet. Je zou de mensen eens moeten zien kijken als je seksueel getinte foto's van Paay in een café uitdeelt.'

Hoe zit het met de journalistieke mores? De affaire-Paay is niet de eerste in zijn soort. In 2007 verspreidt een buurman van Manon Thomas een filmpje waarin de tv-presentatrice naakt in bad stapt. Diverse media linken naar de beelden. Ook over naaktfoto's wordt uitvoerig bericht. Enkele weken later gaat het over een 'gewaagde fotoserie' van haar vakantie in Mexico.

'Onnogate' ontvlamt in 2013 als Shownieuws meldt dat de Maastrichtse burgemeester Onno Hoes heeft gezoend met een 24-jarige man. Voor SBS is het dubbel feest, want Hoes is dan nog getrouwd met roddelkoning Albert Verlinde van rivaal RTL Boulevard. In 2014 loopt Hoes in de val van PowNed. Die omroep stuurt de 20-jarige Robbie op hem af. Op heimelijk gemaakte opnamen maakt Hoes seksuele toespelingen. Ook hier speelt een dubbelhartige houding over de privékwestie. HP/De Tijd kopt listig: '5 dingen die u stiekem toch wilt weten over Onnogate'.

Opmerkelijk zijn de verschillende maskers van 'de media' in de affaire-Paay. Als ze beseft dat chantage met verspreiding van de beelden dreigt, belt ze Telegraaf-verslaggever John van den Heuvel. Die krant heeft dan ook de primeur. Ook neemt ze misdaadverslaggever Peter R. De Vries in de arm als adviseur. Paay zoekt dus zelf de media op ter verdediging.

Intussen maakt Paay zich met advocaat Johan Langelaar op voor een van de grootste reputatieschadeclaims in Nederland - enkele tonnen. Ze richten zich op de verspreider van het filmpje (Paay vermoedt dat het een ex-zakenpartner is met wie ze in een conflict is verwikkeld), tegen GeenStijl (die verwees naar de tweet met het filmpje), en tegen de gebruiker achter het Twitteraccount Eendevanger (die de gewraakte tweet plaatste). Langelaar hoopt op een 'kentering'. 'Misschien heeft het een afschrikwekkende werking.'

Ook Manon Thomas en Onno Hoes procedeerden tegen de inbreuk op hun privacy. Thomas sleepte nu.nl en De Telegraaf voor de Raad voor de Journalistiek. Nu.nl en Telegraaf treffen echter geen blaam voor het badfilmpje, oordeelde de Raad, want daarover deed Thomas zelf laconiek. Wel hebben ze haar privacy 'disproportioneel' aangetast door te verwijzen naar naaktfoto's waarvan ze geen toestemming heeft gegeven voor publicatie.

De filmende buurman van Manon Thomas wordt veroordeeld tot een lichte taakstraf en dito boete. Maar bijna vijf jaar na dato, in 2012, komt de Hoge Raad alsnog tot vrijspraak, omdat justitie vormfouten heeft gemaakt.

Eenvandaag

De rechtbank oordeelt in 2016 dat Powned de beelden van Onno Hoes wel had mogen maken, maar niet had mogen uitzenden. Hoes heeft per saldo weinig baat bij het vonnis: de gemeenteraad van Maastricht is het vertrouwen in haar eerste burger kwijtgeraakt; Hoes is al sinds december 2014 burgemeester-af.

De claims van Paay maken een grote kans van slagen, denkt Wouter Hins, hoogleraar mediarecht in Leiden. 'GeenStijl kan niet zijn handen in onschuld wassen door te zeggen dat er op de website slechts een link naar Twitter is geplaatst. Het is een bewust redactioneel besluit. Of je het zelf uploadt of slechts een link plaatst, maakt niet uit voor de aansprakelijkheid.'

De schadevergoeding kan fors worden, meent Hins, zowel voor GeenStijl als voor de verspreider van het filmpje. 'Die eerste verspreider moet waarschijnlijk een hogere vergoeding betalen, omdat de beelden zonder hem nergens was opgedoken. Die persoon kan daarnaast strafrechtelijk worden vervolgd voor het stelen van de video.'

Hulk Hogan en Gawker

Het Amerikaanse weblog Gawker plaatste in 2013 een filmpje waarin de professionele worstelaar Hulk Hogan seks had met de vrouw van zijn vriend Bubba The Love Sponge. De sekstape, 2,5 miljoen keer bekeken, leidde onder meer tot het ontslag van Hulk Hogan bij worstelfederatie WWE.

Een rechtbankjury kende Hulk Hogan in maart 2016 115 miljoen dollar toe - 60 miljoen euro voor emotionele schade en nog eens 55 miljoen dollar voor economische schade. In een schikking werd dat bedrag verlaagd naar 31 miljoen dollar, maar voor Gawker maakte het niet meer uit. Die site is in augustus 2016 gestopt.

'Verzilverbare populariteit'

Paay heeft een 'verzilverbare populariteit', zegt Christiaan Alberdingk Thijm, advocaat privacyrecht bij bureau Brandeis. 'Dat betekent dat ze haar beeld, haar imago, gebruikt om geld te verdienen. De schade is groter dan bij andere burgers. Dat kan in een civiele procedure tot een zeer hoge schadevergoeding leiden.'

Het shockblog Geen Stijl (dat zichzelf al jaren afficheert als tendentieus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend), houdt zich groot. 'Nu is iedereen opeens hartstikkende boos', schrijft hoofdredacteur Marck Burema onder zijn alias Pritt Stift. De link is dan alweer van de website verwijderd. 'Maar de meeste mensen in NL moeten gewoon heel hard lachen.'

Patricia Paay wist dat de opnamen werden gemaakt, vertelt ze bij Jinek. 'Iedereen doet wel eens iets geks, heeft een gekke bui. Dan verwacht je natuurlijk niet dat het op social media wordt gedeeld.' Ze gaat vol in de tegenaanval, óók voor andere slachtoffers. 'Dit wordt mijn strijd, want ik heb toch niks anders te doen.'

Lees verder

'Hoe lang kunnen we nog doorgaan met naaktselfies?'
Hoe lang kunnen we nog doorgaan met naaktselfies? Onschuldig zijn we niet meer, schrijft columnist Jean-Pierre Geelen in zijn mediacolumn Medialogica. (+)

Waarom zijn bekende vrouwen mikpunt van seksisme?

Bekende vrouwen zijn een mikpunt van seksisme en dat is volkomen onterecht, dat betoogt Loes Reijmer. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden