film aan de andere kant

Filmmaker Willem Timmers trachtte een ‘parallel universum af te dwingen’ in zijn documentaire Aan de andere kant

Twee dorpen, één naam: filmmaker Willem Timmers bekeek Bakel in Brabant en in Senegal. Verschillen de twee echt zo van elkaar?

Op zoek naar de overeenkomsten tussen Bakel en Bakel.

Veel meer dan de naam hebben Bakel (Brabant) en Bakel (Senegal) ogenschijnlijk niet met ­elkaar gemeen. Toch ging regisseur Willem ­Timmers voor zijn documentaire Aan de andere kant op zoek naar de overeenkomsten. ‘Ik wilde kijken of ik een parallel universum kon ­afdwingen.’

Toen regisseur Willem Timmers (33) er als kind in het Brabantse Deurne achter kwam dat er nóg een Deurne ­bestond, in België, fascineerde hem dat mateloos. Hoe zou die plek er dan uitzien? Zouden de twee Deurnes ongeveer hetzelfde zijn? En de Belgische Deurnaren: waren die zoals zijn buren?

Het is een grappig gedachtenexperiment, maar natuurlijk volstrekt willekeurig, zo’n vergelijking puur op basis van de plaatsnaam. Precies daarom leek het Timmers drie jaar geleden een goed uitgangspunt voor een documentaire, vertelt hij thuis in Amsterdam. ‘Ik wilde weten wat er gebeurt als je geforceerd een vergelijking gaat maken ­tussen dingen die nauwelijks iets met elkaar te maken hebben.’

Dubbeldorpen

Samen met producent Ilja Kok ging hij op zoek naar meer ‘dubbeldorpen’ – plaatsjes in Nederland die ergens anders ter wereld een naamgenoot hebben. Ze vonden er een stuk of driehonderd en kozen uiteindelijk voor Bakel en Bakèl, zoals ze in Senegal zeggen. Twee dorpjes die 6.000 kilometer uit elkaar liggen, maar dezelfde naam dragen en met ongeveer vijfduizend inwoners even groot zijn. Verder verschillen ze als dag en nacht: arm, rommelig en heet versus rijk, aangeharkt en fris. ‘Van de dubbel­dorpen was hier het contrast het grootst. Juist daar ben ik gaan kijken of ik mensen, plekken of handelingen kon vinden die min of meer hetzelfde zijn. Ik wilde zien of ik een soort parallel universum kon afdwingen.’

Hoofdrolspelers van de documentaire Aan de andere kant zijn de dorpen zelf. Timmers maakte een dubbelportret waarin hij de Bakels soms naadloos in elkaar laat overlopen – het geluid van de Afrikaanse markt loopt bijvoorbeeld door onder de beelden van de Nederlandse en andersom. In beide Bakels blijken kappers, geestelijken en zangeressen te wonen. Conservatieve mopperaars heb je in Nederland en in Afrika, net als jongeren die dolgraag weg willen van het platteland.

De poster voor Aan de andere kant.

Identiteit

Zelfs als Bakelaren aan beide kanten van de globe mijmeren over wat nu ‘typisch Bakels’ is, komen ze min of meer op hetzelfde uit: hulpvaardigheid bijvoorbeeld. ‘Als je goed luistert is alles wat mensen typisch voor hun woonplaats noemen eigenlijk generiek en inwisselbaar. De gemeenteslogan van het Nederlandse Bakel is bijvoorbeeld ‘gastvrij en gezellig’. Dan vraag ik me af: is het er echt gastvrijer en gezelliger dan in bijvoorbeeld Deurne of ­Gemert, of het andere Bakel? Mensen ontlenen hun identiteit aan iets compleet imaginairs.’

Eigenlijk is Aan de andere kant een onderzoek naar eigenheid en beeldvorming. Als kijker ga je door de spiegeling van de twee Bakels de eigen vooroordelen bevragen: bestaat het eigenlijk wel, typisch Nederlands of typisch Afrikaans? Het ene moment bevestigt Timmers met zijn montage de clichés over de westerse, egocentrische ­samenleving en het arme, maar warme Afrika, het volgende moment ontkracht hij het weer. Als Aan de andere kant iets bewijst, dan is het dat mensen niet in hokjes te vangen zijn.

‘Al mijn werk gaat over vooroordelen en stereotypen, over hoe mensen naar elkaar kijken’, zegt Timmers, die als cultureel antropoloog afstudeerde en eerder documentaires maakte over toerisme in Afrika (Framing the other) en over Chinese toeristen in Giethoorn (Ni Hao Holland). ‘Van mijn 8ste tot mijn 18de woonde ik op de legerbasis waar mijn vader werkte en waar verschillende culturen naast ­elkaar leefden. Dan stop je mensen automatisch in hokjes – hij is Mexicaan, dus hij zal wel zo zijn. Daar leerde ik dat die labels vaak niet kloppen en ook hoe kwetsend ze kunnen zijn.’

Fixers

Om zelf verder te kunnen kijken dan zijn eigen vooroordelen en verwachtingen, Timmers regelde hulp van fixers – mensen die de Bakels en de inwoners al jaren kennen. Ook had hij een coach gevraagd, collega-filmmaker Joost Seelen, die hij nu en dan vroeg kritisch naar zijn ruwe materiaal en montages te kijken. ‘Wat lastig bleek? Alles wat ik zag in het Senegalese Bakel vond ik filmwaardig. Een man op een paard, een ezel die voorbij loopt – prachtige beelden. Daarna moest ik straatbeeld filmen in het Nederlandse Bakel – de beelden van Senegal had ik mee op mijn iPad om te vergelijken – en hier vond ik niets esthetisch aantrekkelijk. Al die auto’s die het straatbeeld domineren, het grauwe. Dat kan heel mooi zijn, maar dan moet je de schoonheid ervan wel willen zien. Ik stond er te dichtbij.

Op zoek naar mooie beelden dacht Timmers er zelfs nog over om Bakel naar zijn eigen smaak te verfraaien. ‘Ik had bijvoorbeeld een mooie, stoere, oude trekker geregeld om mee door het dorp te rijden. Maar toen greep mijn coach in: nee, je hebt een spiksplinternieuwe nodig; daar rijden de boeren op. Je moet wel het echte Bakel laten zien.’ Dat deed Timmers dus. ‘Alle scènes met dieren die ik vooraf had bedacht vielen ook af: ze zijn er gewoon te weinig in Brabant. Ik was bezig het Nederlandse Bakel exotischer te maken dan het is.’

Filmmaker Willem Timmers.

De documentaire Aan de andere kant gaat op 29/9 in première, gelijktijdig in Utrecht en in Senegal. Daar is een groot scherm opgesteld zodat alle Bakelaren tegelijkertijd de film kunnen zien. Vervolgens vindt via een live-­verbinding een gezamenlijke openbaar interview plaats.

Bakel ligt stomtoevallig vlak naast Willem Timmers geboorteplek Deurne. Toch kostte het hem tot zijn eigen verbazing meer moeite om daar toegang te krijgen tot de dorpelingen dan in Senegal. De Nederlanders waren in het begin terughoudend , terwijl in het Afrikaanse Bakel het tegenovergestelde gold. ‘Daar kwam nooit een cameraploeg. Waar we in Nederland moeite hadden om mensen voor de lens te krijgen, was het in Senegal de kunst om ze weg te houden.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden