Filmmaker Nouchka van Brakel: 'Mij werd verweten dat ik vrouwen haatte'

Volgens haar moesten seksscène poëtischer, vernieuwender, echter

Ze is niet getraind om terug te kijken, zegt filmmaker Nouchka van Brakel. 'Maar als iemand geleden heeft onder mijn gedrag, ja, dan heb ik toch spijt'.

Nouchka van Brakel Foto Gerard Wessel

'Vrouwen regisseren anders dan mannen', zegt Nouchka van Brakel (77). 'Je vervalt gauw in clichés, maar vrouwen kijken zachtaardiger naar de dingen. Ik hoefde niet zo nodig te scoren. Ik liet in mijn films ook het alledaagse zien, een ziek kindje, het smeren van een boterham. Daar wisten mannen weinig van, van hoe het is om te werken en kinderen op te voeden, daarom zag je dat soort dingen niet in films.'

Haar seksscènes waren ook anders. Die ene in Van de koele meren des doods uit 1982 bijvoorbeeld, waarin Renée Soutendijk het voor het eerst doet met haar minnaar, gespeeld door Derek de Lint. 'Ik wilde niet het mannetje boven, ik wilde het niet in een bed, ik wilde geen gehijg en gekreun en o, nu komt het vrouwtje blijkbaar zomaar klaar. Het moest poëtischer, vernieuwender, echter.'

Hoe wilde u het wel?

'We zaten hier aan deze tafel, ik, de cameraman en de regieassistent. Ik aarzelde om het hardop uit te spreken, gek genoeg geneerde ik me toch een beetje. Dus heb ik het getekend. Wacht, ik pak de tekeningetjes.'

Van Brakel staat op, loopt door de jarenzeventigkeuken naar de achterkamer van het dijkhuis in Amsterdam-Noord waar ze al 45 jaar woont. Lang geleden met man en kind, maar nu al decennia alleenstaand, of zoals ze zelf liever zegt: 'alleenliggend', en dat bevalt prima.

Ze komt terug met een vel papier, waarop in zeer rudimentaire stripvorm de seksscène is getekend. Plaatje 1: 'Zij staat, hij beft haar.' Plaatje 2: 'Orgasme. En daarbij kijkt Renée recht in de camera, dat speelt ze fantastisch. Van Derek zien we alleen de achterkant van zijn hoofd onderin beeld, doende om haar dat orgasme te bezorgen. Zo'n scène, waarin een man een vrouw bevredigt, was in die tijd best bijzonder.'

En hoe lang duurt die scène al met al?

'Poeh, daar vraag je me wat. Lang genoeg! Ze stond natuurlijk al de hele film lang op ploffen, want haar eigen man is impotent, op seksgebied heeft ze nog niets leuks beleefd. Door haar verlangens, die ze niet langer kan onderdrukken, werkt ze zich uiteindelijk behoorlijk in de nesten.'

Van Brakel was de eerste vrouwelijke speelfilmregisseur van Nederland. Over haar werkzame leven schreef ze een boek, Scènes uit mijn eigen draaiboek, waarin ze het woord richt tot haar 19-jarige kleinzoon. Ze vertelt over haar reizen en over de totstandkoming van haar bekendste films, zoals Van de koele meren des doods, Het debuut (1977) en Een vrouw als Eva (1979), niet toevallig allemaal films over vrouwen die zich (seksueel) willen ontplooien en daarbij worden dwarsgezeten door wat de maatschappij van hen verlangt. 'Dat zit deep down in al mijn films, het idee dat vrouwen beknot worden, en dat ik vind dat dat moet veranderen.'

In Het debuut is de hoofdpersoon Carolien, een 15-jarig meisje (gespeeld door Marina de Graaf, toen 17) dat het aanlegt met een 40-jarige man. Geen film die nu nog gemaakt zou kunnen worden - je kijkt er tegenwoordig toch anders naar, naar die bedscènes tussen de grijze Gerard Cox (Paul van Vliet was overigens eerste keus) en het blonde meisje met de staartjes, dat na de daad naakt het balkon van de hotelkamer op rent en roept: 'Ik ben ontmaagd! Ik ben ontmaagd!' Toen keek men er niet echt van op en trok Het debuut honderdduizenden bezoekers naar de bioscoop. 'Maar ik kan me best voorstellen dat men nu denkt: is dat niet een beetje groezelig?'

Van de koele meren des doods

En is het niet een beetje groezelig?

'Nou, wij hebben dus geprobeerd om het verhaal vanuit háár te vertellen. Zij neemt het initiatief en zij maakt het uiteindelijk ook weer uit met die man. Ze is gewoon een schoolmeisje met een gezonde appetite voor het ontdekken van haar seksualiteit. Haar omgeving speelt een belangrijke rol in de film: haar ouders, haar klasgenoten die haar 'ouwemannenneukster' noemen, de jongen van school die denkt dat hij ook wel even gebruik van haar mag maken en haar verkracht. Dat vond ik heel lastig om te regisseren, moet ik zeggen. Ik heb zelf nooit zoiets meegemaakt, maar de gruwelijkheid ervan hing ineens zo op de set. Ik moest echt tegen mezelf zeggen: Van Brakel, het is een fílm.'

U zegt dat vrouwen zachtaardiger naar de dingen kijken, maar Rijk de Gooyer schold u uit voor Leni Riefenstahl, omdat u zo streng was.

''Ja, haha, daar was ik heel kwaad over. Ik maakte een film met Johnny Kraaijkamp en Rijk de Gooyer in serieuze rollen, Een winkelier keert niet weerom (1975). Ik protesteerde aanvankelijk tegen de casting van Rijk, vanwege zijn seksistische houding tegenover vrouwen. Ook tegenover mij had hij op sociëteit De Kring een paar keer vervelende opmerkingen gemaakt, dat ik er lekker uitzag of weet ik veel, op zo'n toon die voorbijging aan leuk flirten. Mannetjesgedrag. Dus ik had geen zin in Rijk, maar producent Matthijs van Heijningen drong erg aan. Ik moest hem een kans geven, met hem gaan praten. Dat deed ik. En Rijk was als een lámmetje, want hij wou het zo graag, ook om zijn brouille met Johnny te herstellen. Dat gebeurde ook, het was ontroerend.'

Bent u in de filmwereld ooit anders benaderd omdat u een vrouw was?

'Nee. Want als regisseur ben je natuurlijk de baas. Bij mijn allereerste opdrachtfilmpje heb ik 'm wel even geknepen. Alles bleek al klaar te staan op de set, alles was uitgelicht, maar niet zoals ik het voor me zag. Dus ik piepte als een muisje: 'Zo wil ik het niet.' Ik voelde een diepe stilte neerdalen over de compleet mannelijke crew. Dat was spannend - ik ben klein, vrouw, kwam net van de academie. De cameraman zei: 'Wat wil jij dan? O ja, dat is inderdaad een veel beter idee.' Een enorme opluchting.'

Seksuele intimidatie in de filmindustrie, heeft u daar in uw carrière iets van gemerkt?

'Niks. Er ontstonden verhoudingen, dat wel. Ik had vanaf 1968 een relatie met mijn cameraman, Theo van de Sande. Ik ontmoette hem op een feestje. Goh leuk, dacht ik, hij was zeven jaar jonger. Hij ging meteen mee naar huis. Niet veel later schoof hij een koffertje onder mijn bed en zei: 'Ik blijf een poosje logeren.' Het koffertje vertrok zestien jaar later, want toen ging Theo naar Hollywood. En daar was ik niet meer bij, zoals ik dat zo mooi in mijn boek heb omschreven. Mooi zinnetje, vind je niet? Het hele drama - of nou ja, drama, het viel eigenlijk wel mee - zit in dat zinnetje.'

Ik vond het leuk om te lezen dat u uzelf in uw boek omschrijft als lid van het Geheime Genootschap, een naam die u met vriendinnen bedacht voor mensen met 'een natuurlijk talent voor spannende seks'. U hield er wel van.

'Ja, hahaha, precies. Ja. Jááá. Ik heb best een hele leuke tijd gehad. De filmwereld is natuurlijk een onconventionele wereld, je werkt intensief samen met vaak ontzettend leuke mensen. Dus ja, dan gebeurt er wel eens wat. En dan weer hup, naar de volgende film. Zo ging dat gewoon in die tijd. De interesse voor seks lijkt bij de jongere generatie beduidend minder dan bij ons. Voor ons was er dan ook echt iets te veroveren. Jij kunt je dat vast niet voorstellen.'


Van Brakel zette zich ook buiten haar films in voor de vrouwenzaak. Als Dolle Mina voerde ze, met Angela Davis-kapsel, actie voor abortus en de pil in het ziekenfonds. 'Die is er nu weer uit, daar hoor je niemand over. Onvoorstelbaar. Maar laat de jonge meiden het nu zelf maar regelen.'

CV Nouchka van Brakel

18 april 1940 Geboren als Elsje Dirker. Ze krijgt aanvankelijk de achternaam van haar moeder omdat haar ouders niet getrouwd zijn. Als haar vader haar echt, neemt ze zijn naam aan, De Vries. Na haar huwelijk voert ze de naam van haar (inmiddels ex-)man, Pier van Brakel.
1962-1968 Filmacademie Amsterdam
1969 Baby in de boom, korte film
1973 Regie-assistent van Paul Verhoeven bij Turks Fruit
1975 Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming
1977 Het debuut
1979 Een vrouw als Eva
1982 Van de koele meren des doods
1985-2005 Docent aan de filmacademie
1987 Een maand later
1995 Aletta Jacobs: Het hoogste streven
1995 Gast van het jaar op het Nederlands Film Festival
2001 De vriendschap
2018 Scènes uit mijn eigen draaiboek verschijnt bij Querido

Nouchka van Brakel woont met poes Beppie in Amsterdam-Noord. Ze heeft een dochter en een kleinzoon.

Openbare vrouwenurinoirs zijn er ook nog steeds niet.

'Dat is toch erg? Wij stonden in de jaren zestig op de Dam met een metershoge piemel van papier maché. In de ene bal zat een mannen-wc, in de andere een vrouwen-wc. Ernaast stond een bord waar je je hoofd doorheen kon steken en een foto kon laten maken, met erop: 'Ik ben een Dolle Mina.' Het mooie aan de Dolle Mina's was dat iedereen erbij kon horen. Ik hoorde getrouwde vrouwen in de tram tegen elkaar zeggen: 'Ik ga vanavond niet afwassen, ik ga zeggen dat ik een Dolle Mina ben.''

Op haar wc hangt een uitgeknipt artikel uit de Volkskrant waarin politiek filosoof Irena Rosenthal het opneemt voor de metoo-beweging, nadat die was bekritiseerd door Catherine Deneuve en nog een aantal andere prominente Françaises. Van Brakel: 'Ik vond het niet goed dat die vrouwen, onder leiding van Deneuve met haar nuffige hoofdje, de #MeToo-beweging als gevaarlijk afschilderden. Dat was onverstandig. Maar de nuance is óók belangrijk. Als je dertig jaar geleden een hand op je bil hebt gevoeld, moet je nu geen 'me too' gaan roepen. En bedenk: in Amerika zijn ze veel conventioneler en tuttiger waar het seks betreft. Als je straks op je telefoontje moet gaan aanvinken wat in bed wel en niet mag, wordt het allemaal wel erg ongezellig, vind je niet?'

Maar zijn we sinds de jaren zestig wat betreft de seksuele gelijkheid tussen man en vrouw veel opgeschoten, vindt u?

'De kreet 'als een meisje nee zegt, bedoelt ze ook nee', komt uit de Dolle Mina-tijd. En toch zijn er nog steeds mannen die dat niet begrijpen, en nog steeds vrouwen die zich beschroomd voelen om nee te zeggen. Jort Kelder beweerde laatst dat vrouwen graag door hem verkracht willen worden. Daar kun je toch met je hoofd niet bij? Inderdaad, we zijn niet veel opgeschoten. Ik wil niet als een oude mopperige dame overkomen, want dat ben ik niet, maar ik heb het idee dat het zou helpen als we er openlijker met elkaar over zouden práten, en niet allemaal alleen maar op ons telefoontje zouden kijken. De bewustwordingsgolf uit de jaren zestig en zeventig is weggeëbd, we zitten nu weer in een periode van ieder voor zich. Jammer.'

Jonge vrouwen gaan de straat niet meer op?

'Ze doen andere dingen, op internet bijvoorbeeld. Maar hoeveel media-aandacht genereren die jonge feministes? Veel minder dan de Dolle Mina's, dat kan ik je wel vertellen.'

Wat valt er voor vrouwen nu nog te bevechten?

'Gelijke lonen. Betere en goedkopere kinderopvang, zodat vrouwen gewoon kunnen werken als ze willen. Het is schandalig dat moeders, als ze ambitieus zijn, een schuldgevoel wordt aangepraat.'

En u stoort zich aan vrouwen die uit vrije wil een hoofddoek dragen.

'Het is geen populair onderwerp, maar daar heb ik inderdaad veel moeite mee. Omdat ik het niet snáp. Ik snap het als je uit het Rifgebergte komt, maar niet als je hier opgroeit in onze vrije, seculiere samenleving. Ik kan me niet voorstellen dat het uit vrije wil gebeurt. En ik vind het niet prettig om in de bus tegenover iemand te zitten die zo duidelijk haar religie uitdraagt, vooral niet als het een religie is die qua vrouwvriendelijkheid nog zoveel stappen te zetten heeft. Het stuit mij ontzettend tegen de borsten dat vrouwen in de moskee apart moeten zitten, dat ze minder vrijheid genieten dan hun mannelijke familieleden, dat van ze verlangd wordt dat ze hun haar bedekken. Omdat anders de man woest wordt van geilheid. Pak die mannen aan, zou ik zeggen, zorg dat ze zich gewoon gedragen. Ik heb zelf van mijn 6de tot mijn 8ste in Turkije gewoond, waar mijn ouders werkten, mijn vader was contrabassist in een jazzband en mijn moeder zangeres. Ik kan me herinneren dat een Turkse vrouw mijn moeder liet zien, voor de lol, hoe je een hoofddoek knoopte toen mijn vader toevallig binnenkwam. De vrouw barstte in huilen uit en smeekte mijn vader, die immers haar haar had gezien, haar niet te verraden. Ze werd gek van angst omdat haar man haar zou kunnen verstoten. Dus daar denk ik ook aan als ik dat meisje in de bus zie.'

Nouchka van Brakel als jonge filmmaker: Het moest poëtischer, vernieuwender, echter.

Wat wilde u aankaarten met Een vrouw als Eva, waarin Monique van de Ven een getrouwde moeder speelt die verliefd wordt op een vrouw, haar man verlaat en uiteindelijk haar kinderen niet meer mag zien?

'Het ging mij om de onrechtvaardigheid, om het feit dat een vrouw erop wordt afgerekend als ze verliefd wordt op een andere vrouw. Eva's leven wordt verwoest, haar twee kinderen worden aan haar man toegewezen. Het verhaal zou nu achterhaald zijn, maar in die tijd was het hot news. Ik wilde dat zoiets aangekaart werd. In de laatste scène twijfelt ze of ze op de trein naar haar Zuid-Franse geliefde zal stappen, maar doet het niet. In Parijs, op een vrouwenfestival, begonnen de vrouwen in de zaal te schreeuwen. 'Stap in die trein!' Op de persconferentie na afloop werd mij verweten dat ik anti-lesbisch was, dat ik vrouwen haatte. Die vrouwen dachten dat de moraal van het verhaal was dat je maar beter geen lesbische affaire kunt beginnen. Maar ik vond het te makkelijk als Eva zich weer van een ander afhankelijk zou maken. Ze kiest voor zichzelf, ik vond dat dapperder.'

U maakte films voor een groot publiek, waardoor de vrouwenbeweging u soms verweet dat u te commercieel was, dat u geld wilde verdienen over de ruggen van feministen. Toen u wilde filmen bij een vrouwenbijeenkomst in het Amsterdamse Bos werd Monique van de Ven bijna aangevallen.

'Ja, vreselijk. Wij hadden afspraken met de organisatie gemaakt, maar toen we daar aankwamen wist niemand daar iets van. Daardoor leek het of we onaangekondigd kwamen. Een groep buitenlandse vrouwen pikte het niet, die werden ontzettend agressief. Zij vielen ons aan, met het idee: als we de hoofdrolspeelster een blauw oog slaan, kunnen ze niet draaien. Dat werd dus knokken, ze wilden de camera in het water gooien, het aggregaat hebben ze achterover gedrukt. In de pers werd het opgeklopt. Ik was de boosdoener, omdat ik daar zogenaamd zonder toestemming kwam filmen.'

U mocht als maker van 'vrouwenfilms' geen succes hebben bij het grote publiek?

'Dat vond een deel van de vrouwenbeweging. Nou, ze hadden moeten weten in wat voor auto ik reed.'

Foto Gerard Wessel

U ging voor Een vrouw als Eva bij wijze van research een week naar een 'vrouwenkamp' op een eiland in Denemarken. Hoe was dat?

'Het kamp was georganiseerd door de Deense vrouwenbeweging. Hedy D'Ancona vond het er geweldig. Ik hoorde dat je er zo heerlijk jezelf kon zijn, erbij kon lopen zoals je wilde, zonder de regulering die vrouwen in deze mannenwereld toch altijd voelen. Ik kwam, dat hadden ze er niet bij gezegd, in het lesbische kamp. Dat was wel even opkijken.'

U had daar uw eerste seksuele ervaring met een vrouw, beschrijft u in uw boek.

Afgemeten: 'Dat houd ik liever voor in het boek.'

In een interview dat u gaf nadat u in dat vrouwenkamp geweest was, aan Bibeb, ontkende u nog heel stellig dat u het met een vrouw had gedaan. Waarom?

'Dat klopt, want zij was daar zo vreselijk op uit, ze bleef er maar naar vragen en liet me niet uitpraten. Het voelde niet als oprechte nieuwsgierigheid, hoe ze keek, met die oogjes. Ik wilde niet dat het op die manier in de openbaarheid zou komen. Bovendien was het een eenmalige ervaring.'

De enige film die u helemaal niet noemt in uw boek is uw, geflopte, laatste speelfilm, De vriendschap, uit 2001, over een vriendschap tussen twee oudere mannen. Was het voor uw boek niet interessant geweest te beschrijven hoe een filmmaker een flop ervaart en tot welke inzichten het u heeft gebracht?

'Ik ben De vriendschap volkómen Freudiaans vergeten. Ik had er niks over te melden. Een flop. Mijn eerste flop. De stemming was vooraf al anti, tegen Matthijs van Heijningen en tegen mij. We moesten gepakt worden op de een of andere manier. Het was niet mijn beste film, maar hij was niet zo slecht als hij werd afgeschilderd. Het was gewoon echt kwaadaardig. Nu houd ik erover op, want dit wordt gejammer, en daar heb ik een ontzettende hekel aan.'

Van Heijningen zei: 'Daarna was ze klaar, het was voorbij, ze wilde geen speelfilms meer maken.'

'Dat klopt. De tijdgeest inspireerde me ook niet meer.'

U heette Elsje de Vries, waarom heeft u uw naam veranderd?

'Nouchka was mijn bijnaam, het betekent kleintje in het Hongaars. Elsje, zoals ik werd genoemd, vond ik gewoon geen naam voor een filmmaakster. Een vrouw als Eva van Elsje de Vries? Echt niet. Ik was ook nog een buitenechtelijk kind. Toen mijn moeder zwanger werd, was mijn vader nog getrouwd met een andere vrouw, die niet wilde scheiden, en in zo'n geval moest je vijf jaar wachten. Ik kreeg mijn moeders achternaam. Dat was wat in die tijd. Toen mijn ouders eindelijk konden trouwen, heeft mijn moeder een héle mooie jurk gekocht, ook al was ze nog zo non-conformistisch.'

U woonde vanaf uw 12de met uw moeder in Utrecht, uw vader werkte in het buitenland. Dat maakte de verhouding tussen haar en u 'zwaar, heel beladen', zei u eerder. Waarom?

'Het eerste deel van mijn jeugd waren we altijd op reis, ik ging mee met mijn ouders. Door het constante verhuizen hecht ik me niet snel aan plekken. Ik stelde als kind geen vragen, het was hoe het was. Het is nooit bij me opgekomen om mijn ouders iets kwalijk te nemen. Ik vond het wel jammer dat ik enig kind was - naarmate ik ouder word, ga ik dat steeds ongezelliger vinden. Mijn moeder is nog wel een keer zwanger geweest, maar ik viel tijdens een potje stoeien op haar buik en ze kreeg een miskraam. In het ziekenhuis hebben ze toen gelijk alles weggehaald, haar baarmoeder en eierstokken. Ik heb af en toe wel gedacht dat het mijn schuld was. Later, toen we in Utrecht woonden, was ik veel met haar alleen. Zij in de overgang, ik in de puberteit, dat was geen gelukkige combinatie. Mijn moeder had geen talent om andere dingen te doen dan zich met mij bezig te houden. Het was liefdevol, maar het voelde beklemmend. Ze had ook heel veel kritiek - al heb ik dat zelf nu ook op de mensen om mij heen, het zit in de genen. Later heeft onze relatie zich wel hersteld, vooral toen ik in haar ogen onverantwoord zwanger werd en zij meteen aanbood om een tijdje voor mijn dochter te zorgen zodat ik mijn studie kon afmaken.'

Met actrice Willeke van Ammelrooy tijdens de Nederlandse Filmdagen in 1995

Was het gepland dat u op uw 22ste zwanger werd?

'Ja, ik wilde dat. Met die man, ook. Totaal niet de consequenties overziend.'

U noemt uzelf in het boek alleenstaande moeder. Speelde uw ex-man geen rol in de opvoeding?

'We gingen uit elkaar toen mijn dochter 4 jaar was. Daarna was ik een alleenstaande moeder, ook financieel. De zorg werd niet gedeeld. Hij is in de buurt blijven wonen omdat ik dat nadrukkelijk geëist heb. Ik had mijn eigen jeugd wel iets leuker gevonden als mijn vader wat vaker in de buurt was geweest, dus ik wilde dat het voor mijn dochter anders zou zijn. Maar ik wilde geen alimentatie, dus ik moest aan de bak.'

Ik zag de NCRV-documentaire Alleen in de wereld uit 2012 van Denise Janzee, de dochter van Willeke van Ammelrooy. Daarin blikken kunstenaarskinderen uit de jaren zestig terug op hun slonzige opvoeding. Een van de drie hoofdpersonen is uw dochter, die onder andere zegt dat zij het idee had dat uw films belangrijker voor u waren dan uw kind.

'Daar wil ik liever niet over praten. Die film heeft mij ontzettend veel pijn gedaan. Maar als ik er tegenin ga, wordt het zo snel welles-nietes, gehakketak. Wie wint daar iets mee? Wat heeft het voor zin? Ik wil me niet verdedigen. Als zij het zo ervaren heeft en ik ga er tegenin, ontken ik haar ervaring. Dat wil ik niet, daarvoor hou ik te veel van haar.'

Maar snapte u iets van de verwijten die ze u maakte?

'Ik kan me voorstellen dat ze boos op me is, want ik heb veel gewerkt. Als je films maakt, ben je daar altijd mee bezig, het slokt je op. Ook als ik thuis was, zat ik nog met mijn kop bij wat ik gedraaid had die dag. Natuurlijk was zij voor mij belangrijker dan mijn werk. Het is jammer dat ik dat niet heb kunnen overbrengen, dat ik de signalen destijds niet heb opgepikt. En dat de dingen bijna onherstelbaar zijn beschadigd. We hebben nu weer contact, gelukkig, maar dat contact is broos. Ik wil dat absoluut niet verpesten door het er nu uitgebreid over te hebben. Overigens ben ik - als enige nog levende ouder uit de film - voor de film geïnterviewd. Maar van dat hele gesprek is niets in de film terechtgekomen. Dat deed me ernstig twijfelen aan de integriteit van de filmmaakster.'

U was erg jong toen u moeder werd. Had dat ermee te maken?

'Ja, natuurlijk. Als je zo jong bent, zie je dingen over het hoofd. Je denkt al snel dat het vanzelf wel goed zal komen. Mijn dochter kreeg haar zoon toen ze 36 was, en zij doet dat veel beter dan ik, dat is een en al aandacht en verantwoordelijkheid nemen. Ik ging mee in de stroom van mijn tijd, en die stroom was zwaar om tegenin te roeien. Als ik naar een feest ging nam ik haar mee in een mandje.'

U kreeg de kritiek, maar ik miste de rol van de vader in de film.

'Ja.' Lachje. 'Ik ook.'

Nouchka van Brakel in 1995

Wat had u met uw dochter achteraf anders moeten doen?

'Ik ben niet getraind om terug te kijken, ik heb altijd vooruit gehold. De eerste 12 jaar zijn flodderig geweest. Je moet niet gaan zitten piepen in een hoekje: had ik maar dit, had ik maar dat. Dingen die je fout hebt gedaan, kun je niet overdoen. Daarom vind ik spijt hebben ook ingewikkeld. Maar als een ander heeft geleden onder mijn gedrag, ook al was dat niet bedoeling, dan, ja, dan heb ik toch spijt.'

Slok thee. 'Je hebt nu wel voldoende hoor, dame. Genoeg achterom gekeken. Weet je wat ík leuk vind? Dat ik op mijn 77ste nog debuteer, met een boek waarvoor mijn kleinzoon de inspiratie heeft geleverd. Mooi, toch?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.