Interview Regisseur Mehrdad Oskouei

Filmmaker Mehrdad Oskouei interviewde voor moord veroordeelde meisjes

De hoofdrolspelers in Sunless Shadows van de Iraanse regisseur Mehrdad Oskouei Beeld Filmstill

Voor zijn nieuwe film sprak de Iraanse cineast Mehrdad Oskouei met voor moord veroordeelde meisjes: Ik vertelde ze alles over mijn eigen jeugd, over mijn pijn, zo werden ze stap voor stap zelf ook steeds opener’. Filmjournalist Floortje Smit wilde weten hoe hij hen ­zover kreeg voor de camera hun ziel bloot te geven.

Het had een soort kostschool kunnen zijn. Tussen de stapelbedden op de slaapzaal spelen de meisjes hints. De tienermeisjes met hun hoofddoekjes hinkelen op de binnenplaats, kroelen met de baby van een van hen, volgen een pottenbakles of halen grapjes uit met de eendenkuikens die er rondscharrelen.

Het mag er soms gezellig uitzien, maar zo ongedwongen is het leven niet in Sunless Shadows. Dat blijkt als de Iraanse, veelbekroonde documentairemaker Mehrdad Oskouei na een maaltijd aan Sara, een tiener met een open gezicht en grote bruine ogen, vraagt waarom ze daar zit. Kalmpjes vertelt ze dat ze heeft geholpen iemand te vermoorden. Haar zwager, om precies te zijn. Met gif, in zijn vruchtensap. Rustig blijft ze de lunchtafel afruimen.

Sunless Shadows, de openingsfilm van Idfa, brengt de kijker op een zo goed als ontoegankelijke plek: in een resocialisatiecentrum in Teheran, op de afdeling waar minderjarige meisjes zitten die een moord op hun geweten hebben. Als hun moeders en oudere zussen medeplegers waren, zitten die in een andere gevangenis, in afwachting van hun executie. Maar deze meisjes komen nog vrij.

Voor Oskouei, Irans bekendste documentairemaker en vaste gast op Idfa, is het de vierde film over deze gevangenis. Hij was de eerste Iraniër die toestemming kreeg er te filmen. Eerst maakte hij It’s Always Late for Freedom (2007) en The Last Days of Winter (2011), over de afdeling voor jongens onder de 15. Daarna volgde Starless Dreams (2016), over de afdeling voor minderjarige meisjes. ‘Maatschappelijk werkers vertelden me steeds dat juist de moordenaars de vriendelijkste, zachtaardigste gevangenen zijn, en tijdens het draaien van Starless Dreams ontmoette ik een paar van die meisjes. Daarom leek het me een mooi onderwerp voor mijn nieuwe film.’

Het knappe van het werk van Oskouei, die ook in zijn documentaires My Mother’s Home, Lagoon (1999), The Other Side of Burka (2004) en Nose, Iranian Style (2005) zijn camera op vrouwen richtte, is niet alleen de toegang die hij wist te verkrijgen. Zijn kalme, open manier van interviewen weet de gevangenen steevast hun intiemste gedachten te ontlokken. In Sunless Shadows betuigen veel meisjes spijt van hun daden. ‘Ik had het recht niet je van het leven te beroven’, zegt Sara bijvoorbeeld tegen haar slachtoffer, in een door Oskouei opgezette dagboekkamer. Maar de meisjes, afkomstig uit de Iraanse onderklasse, praten ook over uithuwelijking, de druk van hun familie, huiselijk geweld, de onmogelijkheid om te scheiden – misschien zaten ze buiten de gevangenismuren wel minstens zo vast.

Het is uw vierde film over deze gevangenis. Hoelang duurde het dit keer voordat u toestemming kreeg om er te filmen?

‘Voor de eerste film die ik er maakte, kreeg ik na zes maanden toestemming. Voor The Last Days of Winter moest ik vier jaar wachten. En toen ik voor het eerst de meisjesafdeling wilde filmen, duurde het zeven jaar. Dit keer was het maar zes maanden; ik mocht twintig dagen filmen. Inmiddels kennen de autoriteiten mijn werk, ze vertrouwden me. Voorheen liet ik elke avond zien wat ik gefilmd had, nu hoefde dat niet. De enige voorwaarde was dat ik de gezichten van de meisjes niet in Iran zelf mocht laten zien.’

Klopt het dat u zelf veroordeeld bent tot tien maanden gevangenisstraf vanwege Starless Dreams? En waarom dan precies?

‘Ja, dat vonnis kwam na het filmen van Sunless Shadows. Ik ben in hoger beroep gegaan, meer kan ik er niet over zeggen.’

Waarom bleef die jeugdgevangenis u trekken?

‘Om twee belangrijke redenen. Ten eerste zaten mijn vader en grootvader ooit gevangen. Voor de revolutie, om politieke redenen. En ten tweede had ik het zelf ook moeilijk als tiener. Toen ik 15 was, woonde ik in een benauwend stadje aan de Kaspische Zee, mijn vader was failliet gegaan en het leven was een worsteling, emotioneel en financieel. Ik heb toen een poging tot zelfdoding gedaan, ik voelde me stemloos. Daarna besloot ik dat ik een stem wilde geven aan mensen zoals ik zelf was geweest.’

Still uit Sunless Shadows van regisseur Mehrdad Oskouei Beeld Filmstill

De meisjes hebben slechte ervaringen met mannen. Hoe wist u hun vertrouwen te winnen, als mannelijke filmmaker?

‘Eerst heb ik ze mijn eerdere films laten zien. Toen vroegen ze: ‘Waarom wil je een film over ons maken?’ Ik zei: ‘Omdat ik wil voorkomen dat andere meisjes hier terechtkomen. En omdat ik een dochter heb van jullie leeftijd.’ Daarna accepteerden ze mijn aanwezigheid. Bovendien vertelde ik ze alles over mijn eigen jeugd, over mijn pijn, en zo werden ze stap voor stap zelf ook steeds opener.’

U bent ook een bijzonder goede luisteraar.

‘Je moet ook niet over ze praten, maar naar ze luisteren. Wat ik in mijn films altijd probeer, is in hun hoofd te duiken. Dat ik een goede luisteraar ben wordt me vaak gezegd, maar ik wilde bij deze film een stap verder gaan. Daarom liet ik ze dit keer ook boodschappen opnemen voor bijvoorbeeld hun moeder. In hun eentje, in een afgesloten kamer, met een camera die ze zelf aan- en uitzetten. Om zo nog dieper in hun hart te kunnen kijken.’

Ze lijken hun verblijf in de gevangenis niet onprettig te vinden. Een vrijgelaten meisje vertelt zelfs dat het leven buiten de gevangenis zwaarder is. 

‘Ze vertelden me veel over hun pijn en hun lijden als de camera uit was. Ze hebben veel problemen die zij, en ik, niet wilden laten zien: ze zijn ook gedeprimeerd en verdrietig. Hun familieleden geven de meisjes de schuld; ze hebben geen vangnet. Dus als ze bij elkaar zitten in dat resocialisatiecentrum, begrijpen ze elkaar. Zodra ze eruit komen, vinden ze dat begrip niet meer.’

‘Waar het mij om gaat, is dat zíj vertellen wat ze vinden. Ik laat alleen maar zien hoe zij zich voelen. En dat is universeel. Ik ben net terug uit Japan, waar mijn film in twintig grote steden werd vertoond. Tijdens de perstour hoorde ik zo vaak dat de meisjes in soortgelijke instituties daar dezelfde problemen en dezelfde dromen hebben. Alleen hebben ze in jouw film een hoofddoek, zeiden de journalisten, en in Japan niet.’

Als u zo intensief met die meisjes optrekt, kruipen ze dan onder uw huid?

‘Er was een strenge voorwaarde: na het filmen mocht ik ze niet meer opzoeken of bellen. Drie van hen ondersteun ik financieel, voor hun studie, maar dat loopt via een sociaal werker. Ze hebben de film ook niet gezien.’

Een van hen heeft later zelfmoord gepleegd, zo valt te lezen op de aftiteling.

‘Drie weken nadat ze werd vrijgelaten. Dat hoorde ik via de sociaal werker. Dat was emotioneel heel zwaar, voor mij en voor de crew.’

Ook gezien uw eigen verleden?

‘Ja... Ja.’

U voelde zich stemloos. U wilde mensen zoals uzelf aan het woord laten. Waarom gaan uw films dan zo vaak over vrouwen?

‘Over vrouwen en kinderen, eigenlijk. Omdat die na de revolutie minder zichtbaar zijn geweest in de kunsten. Ik wil met mijn films laten zien: dit zijn hun worstelingen, dit zijn hun dromen. Omdat ik denk dat juist vrouwen en kinderen de wereld tot een betere plek kunnen maken.’

U hebt meer vertrouwen in vrouwen dan in mannen? 

‘We leven in een wereld waarin veel van de problemen zijn veroorzaakt door mannen en hun beslissingen. Tijdens het draaien heb ik elke dag iets van deze meisjes geleerd. Elke dag gaven ze me een lesje in menselijkheid.’ 

Tweehonderd handtekeningen

Meer dan tweehonderd Iraniërs die werkzaam zijn in de filmindustrie, onder wie de internationaal geroemde regisseurs Jafar Panahi en Mohammad Rasoulof, ondertekenden op 2 november een brief waarin ze de Iraanse censuur veroordeelden en pleitten voor ‘vrijheid van expressie’. Aanleiding was het verbod van de fictiefilm The Paternal House vanwege ‘moordscènes en martelingen die het publiek zouden kunnen verontrusten en het slechte voorbeeld geven’.

Voor Iraanse documentairemakers is de situatie minstens zo ingewikkeld, zegt Oskouei desgevraagd. ‘Vooral als je sociale documentaires maakt, zit je dicht op de grens van wat wel en niet is toegestaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden