POSTUUM

Filmmaker Kiarostami kon als geen ander omspringen met de waarheid

Maandag overleed de Iraanse filmmaker Abbas Kiarostami, die als geen ander ongrijpbaar kon omspringen met de waarheid in zijn repressieve thuisland.

Regisseur Abbas Kiarostami in 2014. Beeld AFP
Regisseur Abbas Kiarostami in 2014.Beeld AFP

'Film begint bij D.W. Griffith en eindigt met Abbas Kiarostami', zei Jean-Luc Godard ooit. De Iraanse meester-regisseur wist zelf niet zo goed wat hij met zulke loftuitingen aan moest. 'Misschien is dergelijke bewondering gepaster nadat ik ben gestorven', zei hij in 2005.

Afgelopen maandag overleed Kiarostami op 76-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Parijs, waar hij werd behandeld voor darmkanker. Hij laat meer dan veertig speelfilms, korte films en documentaires na, waarin hij als geen ander een fijnzinnige balans vond tussen realisme en poëzie - en dat in een land waar de censuur voortdurend over zijn schouder meekeek.

Zo dicht mogelijk bij de werkelijheid blijven

Als kunstenaar, meende autodidact Kiarostami, moet je zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid blijven. Maar dat wil niet zeggen dat meesterwerken als De smaak van kersen (1997) en De wind zal ons meenemen (1999) onversneden registraties van de realiteit zijn. Al werkte hij sinds zijn speelfilmdebuut Close-Up (1977) vooral met niet-professionele acteurs en hield hij zijn scripts zo summier mogelijk ('Ik houd me alleen aan het uitgangspunt en zelfs dat vaak niet'). Een film van Kiarostami is altijd een zorgvuldig mengsel van feit en fictie; van schijnbaar spontane scènes en een feilloos gevoel voor vorm. 'Filmen is niets anders dan een spel', zei Kiarostami in 2012 tegen de Volkskrant. 'Je wijst iemand aan, geeft hem een andere naam, een ander beroep, een andere partner: spel.'

Kiarostami, in 1940 in Teheran geboren, liet zijn personages vaak achter het stuur kruipen: de auto was zijn favoriete ruimte, zei hij graag, 'mijn bewegend huis'. Het heuvelland aan de rand van Teheran werd ook buiten Iran bekend dankzij het stoffige gezigzag in De smaak van kersen, over een suïcidale man die zoekt naar iemand die hem na zijn dood wil begraven. De melancholieke, rijke film leverde Kiarostami de Gouden Palm op van het Filmfestival van Cannes; vooralsnog de enige keer dat de prijs naar een Iraniër ging.

Like Someone in Love (2012). Beeld
Like Someone in Love (2012).Beeld

Kokertrilogie

Waar staat het huis van mijn vriend? was de film waarmee Kiarostami in Nederland doorbrak. Daarmee won hij in 1991 de juryprijs van het Cinekid Festival. De film maakt deel uit van een serie die in het dorp Koker werd gemaakt. De Kokertrilogie bestaat uit En het leven gaat door (1991) en Through the Olive Trees (1994).

De wind zal ons meenemen (1999). Beeld
De wind zal ons meenemen (1999).Beeld

Openhartig

Kiarostami hield zo van autoritten, omdat mensen zich veilig voelen in auto's en openhartig praten terwijl ze elkaar niet per se aankijken. In de besloten ruimte van de auto kon hij zich bovendien onttrekken aan het zicht van overheid en censuur. Zoals in de Teheraanse ritten uit 10 (2002): ongeremd spuien de vrouwelijke passagiers hun onvrede over de Iraanse samenleving, tot en met de onthutsende scène waarin een van hen haar hoofddoek afdoet om haar kaalgeschoren hoofd te tonen. Een vernuftige manier van de regisseur om het verbod op het tonen van vrouwenhaar in films te omzeilen. Het lijkt een uit het leven gegrepen moment, maar dat is het toch niet. 'De eerste keer vonden we de scène niet goed en zes maanden later heeft ze het overgedaan', vertelde Kiarostami.

Waar is het huis van mijn vriend? (1987). Beeld
Waar is het huis van mijn vriend? (1987).Beeld

Klimaat

Kiarostami bleef zo lang mogelijk in Iran werken. 'Als je een boom verplaatst, zal hij niet langer fruit dragen', placht hij te zeggen. Uiteindelijk dreef het repressieve klimaat hem toch naar het buitenland: zijn laatste speelfilms draaide hij in Italië (Copie conforme, 2010) en Japan (Like Someone in Love, 2012).

Hoewel lichtvoetiger en gepolijster dan het Iraanse werk - alleen al vanwege de aanwezigheid van steractrice Juliette Binoche in Copie conforme - bleken ook deze buitenlandse producties typisch Kiarostami. Niemand die zo speels en ongrijpbaar aan de haal kon gaan met de identiteit van de personages als hij: zijn de afwisselend flirtende en ruziënde man en vrouw in Copie conforme nu vreemden voor elkaar, of elkaars echtgenoot?

Geen vraag om aan Kiarostami zelf te stellen. 'Ik wil je met mijn films de gelegenheid geven om zoveel mogelijk in je eigen hoofd te scheppen', zei hij in 2000 in een interview. 'Zodat je ziet wat er is en wat er niet is.'

10 (2002) Beeld
10 (2002)Beeld
De smaak van kersen (1997). Beeld
De smaak van kersen (1997).Beeld

Waar is het huis van mijn vriend? (1987)

Dat Kiarostami een groot regisseur van kinderen was, blijkt wel uit dit vroege meesterwerk, dat aan de hand van een simpel verhaal - jongetje wil het abusievelijk meegenomen schrift van zijn klasgenootje terugbrengen - allerlei pijnpunten van de Iraanse samenleving blootlegt.

De smaak van kersen (1997)

Dichterlijke roadmovie rond een suïcidale man die al rijdend iemand zoekt die hem wil begraven. Even magistraal als het landschap zijn de shots van hoofdrolspeler Homayoun Ershadi, door Kiarostami gedraaid vanaf de bijrijdersstoel.

De wind zal ons meenemen (1999)

Een televisieploeg strijkt neer in een afgelegen dorp om de plaatselijke begrafenisgebruiken te filmen, maar het loopt anders. Interessante vormkeuze: veel personages zijn alleen te horen, niet te zien. Met tot zwijgen stemmend slotbeeld - een mensenbot, wiegend op de stroom van een rivier.

10 (2002)

Met een chauffeuse door Teheran, tien ogenschijnlijk documentaire scènes lang. Onvergetelijk zijn het scheldende jongetje en de passagier die haar hoofddoek afdoet.

Like Someone in Love (2012)

Kiarostami's laatste, over een escortmeisje en haar bejaarde klant; vanuit de klaarblijkelijk heldere situatie ontspint zich een ontroerend en onvoorspelbaar spel met identiteit en de verwachtingen van de kijker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden