Interview Céline Sciamma

Filmmaker Céline Sciamma: ‘Mooie film hoor, La vie d’Adèle. Maar de seks? Bullshit’

Adèle Haenel (rechts) en Noémie Merlant in Portrait de la jeune fille en feu

Dat zo veel vrouwelijke kunstenaars nooit erkenning hebben gekregen, daarvan kan filmmaker Céline Sciamma treurig worden. Met haar liefdesdrama Portrait de la jeune fille en feu maakte zij een ode aan de vrouwelijke blik. 

Portrait de la jeune fille en feu (‘Portret van een jonge vrouw in brand’), de vierde film van de fijnbesnaarde filmmaker Céline Sciamma, is een film over kijken en bekeken worden. Over kunst en de liefde. Over een vrouwelijke kunstenaar en een vrouwelijk model en hoe ze elkaar ontdekken en veroveren. ‘Volgens de internationale pers gaat mijn film over de vrouwelijke blik en dat klopt ook wel’, zei Sciamma tijdens het filmfestival van Cannes, waar ze werd bekroond met de prijs voor het beste scenario. ‘Bij elke scène dacht ik: is er een nieuwe manier om dit moment te verbeelden? Kan ik mijn publiek leren kijken zoals de vrouwen in mijn film naar elkaar kijken?’

De 40-jarige Franse regisseur en scenarist, geroemd om haar gevoelige, zoekende filmportretten over liefde en vriendschap tussen moderne jonge vrouwen (Naissance des pieuvres, Tomboy, Bande de filles) neemt voor het eerst een duik in de geschiedenis. Héloïse, dochter van een gravin, is in de tweede helft van de 18de eeuw uitgehuwelijkt aan een onbekende Italiaan. Marianne, portretschilder, wordt ingevaren om haar huwelijksportret te maken, in een tijd waarin de handen van schilderende vrouwen waren gebonden: ze mochten hun werk eigenlijk niet uitvoeren als er geen mannelijke schilder naast ze stond. Maar Héloïse zet de hakken in het zand: ze wil niet trouwen en wenst dus niet geschilderd te worden. Marianne zal haar van dichtbij moeten observeren, verhuld als gezelschapsdame tijdens strandwandelingen, zodat ze na afloop stiekem kan schilderen. Vrijwel direct broeit en vonkt het tussen de twee, ook dankzij de verbluffend natuurlijke chemie tussen Noémie Merlant en Adèle Haenel, in hun rollen als schilder en model.

Regisseur Celine Sciamma Beeld Claire Mathon

De film kan worden gezien als Sciamma’s herinnering aan haar eigen relatie met hoofdrolspeelster Haenel, zegt de regisseur. Die begon toen ze haar koos als een van de hoofdrolspelers in tienerliefdesdrama Naissance des pieuvres. Er ontstond een liefde die inmiddels is getransformeerd in vriendschap. ‘De film laat hopelijk zien dat een herinnering aan liefde voldoende kan zijn om die liefde in leven te houden. Ik had de film wat dat betreft met niemand anders kunnen maken dan met Adèle.’

Het gesprek in Cannes met een groepje journalisten gaat vooral over de female gaze in haar film. Dat is een vrouwelijke manier van kijken die tegengesteld is aan de vaak dominante mannelijke, heteroseksuele male gaze. ‘Ik heb films gezien die voor mij als lesbische vrouw zeer beledigend waren, maar waardoor ik me toch liet meeslepen. Portrait de la jeune fille en feu is niet gemaakt als reactie op die films, maar het is wel mijn poging om te laten zien er nog veel verhalen niet zijn verteld en dat er andere manieren zijn om die verhalen te vertellen.’

Als voorbeeld noemt ze het moment in een zijplot van de film waarin de huishoudster van Héloïse een abortus ondergaat. ‘Een abortus hoeft helemaal geen medische horror te zijn, zoals in het Roemeense abortusdrama 4 Months, 3 Weeks and Two Days (2007), maar er bestaan geen films, schilderijen of verhalen waarin abortus wordt verbeeld als een kalm uitgevoerde ingreep zonder grote ethische dilemma’s. Die beelden moet je zelf maken.’

De toeschouwer wordt tijdens het kijken naar haar film in een actieve houding gedwongen, zegt Sciamma vijf maanden later op een zondagochtend in Amsterdam in het kantoor van Cinéart, de Nederlandse distributeur van haar film. Ze schuift naar het puntje van haar stoel, de ellebogen op haar knieën. ‘Kijk, zó.’

Dat begint al tijdens het eerste kwartier, waarin Marianne haar schilderopdracht krijgt, maar Héloïse bewust buiten beeld wordt gehouden. ‘Haar afwezigheid in het begin van de film versterkt een gevoel van mysterie: je moet haar sámen met Marianne ontdekken. In die interactie tussen publiek en beeld zit voor mij de kern van cinema. Dat is zoveel interessanter dan een kant-en-klare verhouding tussen twee personages aan de kijker serveren. Vóór je haar ziet vormt zich hopelijk al een beeld van deze vrouw in je hoofd.’

Als er al iets van een machtsdynamiek zichtbaar is, bijvoorbeeld in de scène waarin Marianne aan Héloïse duidelijk maakt hoe goed ze zelfs haar kleinste gezichtsuitdrukking inmiddels kan duiden, worden de rollen vrijwel direct omgedraaid. Het model kijkt hier nadrukkelijk terug. Ze is allesbehalve de passieve muze, maar maakt tijdens het poseren een studie van de schilder, zoals de schilder haar bestudeert. ‘Dit is het moment waarop de film die wat ouderwetse machtsverhouding bevraagt, terwijl de toeschouwer wordt uitgedaagd om na te denken over de manier waarop vrouwen in de kunst doorgaans worden bestudeerd.’

Portrait de la jeune fille en feu

Ze schreef aan het scenario terwijl de #MeToo-beweging voet aan de grond kreeg. ‘Voor het eerst in mijn carrière voelde ik een overeenkomst tussen mijn eigen werk en een wereldwijde culturele beweging. Ik ging in die periode ook op zoek naar een vrouw die de portretten in de film zou kunnen maken, van wie je tijdens de schilderscènes af en toe de hand ziet. Op Instagram stuitte ik op prachtig werk van Hélène Delmaire en op dat moment viel voor mij veel op zijn plek: Instagram is het medium waar je als artiest los van de invloed van vooraanstaande galerieën of de voorkeuren van curatoren toch een groot publiek kan bereiken. Het is een geweldig podium om de oude machtsstructuren in de kunst uit te dagen.’

Ja, zegt Sciamma, het is een mooie tijd om filmmaker te zijn. Al wordt ze ook snel melancholisch als ze denkt aan al die vrouwelijke kunstenaars uit verre verledens die ze tijdens het researchen voor haar film ontdekte. ‘We denken graag over de opkomst van de vrouwelijke kunstenaar als een gestaag stijgende lijn, maar dat beeld klopt niet. Ze waren er altijd al, maar werden gewoon niet opgenomen in de canon en verdwenen net zo snel weer uit de kunstgeschiedenis.’ Een schilderij dat haar enorm raakte is een zelfportret van de Nederlandse schilder Judith Leyster, gemaakt rond 1630. ‘Ze kijkt tijdens het schilderen achterom, penseel in de hand, ze glimlacht en je ziet een stukje tand.’ Ze typt vliegensvlug op haar telefoon en schuift de afbeelding van het portret over tafel. ‘Kijk naar die pose! Ze is zo bad-ass: niet gedwee, maar zelfverzekerd. Dit is het grote verschil tussen de manier waarop vrouwen door mannen werden geschilderd en hoe vrouwen zichzelf zien.’ Het zelfportret van Leyster werd overigens, geheel ter illustratie van Sciamma’s punt, geruime tijd toegeschreven aan een van haar vermoedelijke leermeesters, Frans Hals.

We hebben het over de seksscènes. De film is uiterst sensueel, zeg ik, maar het valt op dat de werkelijke daad ontbreekt. Wilde ze daar geen nieuwe beelden voor vinden? ‘Vond je de scène waarin ze samen in bed liggen geen seks? Je ziet in close-up hoe de vinger van de een langzaam onder de oksel van de ander verdwijnt – dat is ongesimuleerde penetratie! Voor mij is deze scène een verbeelding van pure erotiek en intimiteit, juist door die humor, het spel. Wanneer zie je dat nou in film?’

Ze wijst op een poster van La vie d’Adèle, het zinnenprikkelende, met een Gouden Palm bekroonde romantische drama van de Tunesisch-Franse filmer Abdellatif Kechiche, waarin twee vrouwen met volle overgave voor elkaar vallen. Al sinds de première in Cannes wordt Portrait de la jeune fille en feu ermee vergeleken. ‘Mooie film hoor, vooral de eetscènes. Maar de seks? Bullshit. Een door porno geïnspireerde mannenfantasie. Zo neuken lesbische vrouwen niet. Ik geef je een veel echtere, intiemere blik op lesbisch liefde.’

Zelfs haar zoenscènes zijn anders dan anders, zegt Sciamma. ‘Sommige mensen vinden het goor, die kleine speekseldraadjes in close-up, maar voor mij is het ongelofelijk sexy. Zal die weerstand bij sommige mensen worden opgeroepen omdat speeksel normaal gesproken tijdens de nabewerking van een film keurig wordt weggepoetst? Tijdens de zoenscène was ik er niet eens naar op zoek, maar ze waren er in elke take. Dat heeft me aan het denken gezet: als we gepassioneerd zoenen, doen we dat dan allemaal met een beetje spuug? En staan we daar niet bij stil omdat de meeste filmmakers het steevast verwijderen? Vinden mensen het daarom vies? Dit is een thesis waard. Ik ben serieus.’

Tijdens de nabewerking van haar film kwam ook voor Sciamma de vraag aan bod: wat te doen met het speeksel? De actrices twijfelden even. ‘Dit is bij iedereen een taboe. Maar algauw werd duidelijk dat dit júíst is waar we naar zochten.’

ASMR

Het geluid in Portrait de la jeune fille en feu zorgt heel subtiel voor een versterking van de leefwereld van de personages. Céline Sciamma ziet overeenkomsten met ASMR, een afkorting voor autonome zintuiglijke meridiaanrespons en een populaire subcultuur van filmpjes en podcasts met sensuele fluisterstemmen en zachte geluidjes die warme tintelingen bij de luisteraar kunnen veroorzaken. Sciamma: ‘Voor deze film ging ik op zoek naar specifieke geluiden die uiteraard in de eerste plaats de leefwereld en gevoelens van de personages versterken, maar die je brein op deze manier ook heel precies kietelen: knapperend haardvuur, geruis van de wind, een penseel op een doek…’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden