Filmmagnaat Raymond Chow: 'Wij bestaan van het buitenland'

De Golden Harvest-studio in Hongkong is groot geworden met de actiefilms van Bruce Lee, en verdiende een vermogen met 'Teenage Mutant Ninja Turtles'....

'WAT ZIE JIJ eruit', roept een voorbijgangster in A Queer Story tegen de in traditioneel zwart-rood huwelijksgewaad gestoken George Lam. Ze heeft geen vermoeden dat Lam, die een homo van middelbare leeftijd speelt, net is weggerend van zijn eigen bruiloft. Zo'n vreemde snoeshaan in zijden dracht moet iets met film te maken hebben, is haar eerste reactie.

Deze korte scène in Shu Kei's nieuwste film toont de typisch Hongkongse reactie op iemand die er onalledaags uitziet. In een stad die tot voor kort vier films per week afleverde, is de eenvoudige passant vertrouwd met cinematografische malligheden.

De kleine ode aan de cinema zit verstopt in een voor Hongkong ongebruikelijke film, die nu eens niet draait om actie, maar om homoseksualiteit. Het onderwerp is de mid-lifecrisis van maatschappelijk werker Law Kar-sing, die zijn familie niet durft te vertellen dat hij met een man samenwoont. Hij is zo bang voor zijn vader dat hij in de verleiding komt met zijn jeugdvriendin te trouwen.

In Oost-Azië, waar het taboe op homoseksualiteit nog lang niet is opgeruimd, is A Queer Story een controversiële en riskante investering. Wie echter denkt dat de producent, Golden Harvest, uit idealistische motieven achter Shu Kei's project is gaan staan, vergist zich. 'Wij vonden het gewoon een leuk verhaal met commerciële potentie', verklapt Russell Cawthorne, hoofd marketing.

Dat de studio de laatste jaren een voorzichtige opmars in de filmhuizen is begonnen, komt meer door gelukkig toeval dan door bewust beleid, verklaart directeur Raymond Chow: 'Artistieke producties zijn natuurlijk heel mooi, maar ik zie er op internationaal niveau geen breed publiek voor.'

De Hongkongse filmmagnaat voegt eraan toe dat hij verguld is met de 'schouderklop' van het Rotterdamse filmfestival, dat een retrospectief wijdt aan het vijfentwintigjarig jubileum van zijn studio. 'Rotterdam is wel klein, maar het is een heel belangrijk festival.' Hij is blij dat de Nederlandse programmeurs niet alleen de bekende actiefilms hebben geselecteerd, maar ook veel ruimte geven aan de andere Hongkongse film.

Chow, een fragiele verschijning met priemoogjes en een innemende lach, is geobsedeerd door zijn 'vele publieken'. Hij denkt aan de rijen voor de talloze theaters in Hongkong, maar ook aan die in Tokyo, Singapore, Los Angeles en New York. 'We moeten weer terug naar de actiekomedie, want die is echt internationaal.'

Chow is gelukkig met de waardering voor de artistieke prestaties van zijn studio, maar wordt er tegelijk een beetje zenuwachtig van. Hongkong is met zijn 6,5 miljoen inwoners een kleine markt. 'Wij bestaan van het buitenland.' En die nare auteursfilm geeft altijd vertaalproblemen. 'Er verdwijnt veel in de cultuurkloof. Japan is zo anders dan Hongkong.'

Het was voor Chow een hele opluchting dat Hu Du Men, de vorige film van Shu Kei, een denderend succes werd in het buitenland. De film gaat over een Kantonese operaster, die afscheid neemt van de opera, omdat haar man naar Australië wil verhuizen. In een Hongkong dat spettert van levenslust speelt Josephine Siao de exuberante superster, die haar saaie zakenman toch de ruimte laat.

Summer Snow, een roerend familieportret over de ziekte van Alzheimer, dat regisseur Ann Hui ondanks het onderwerp met een lichte toets en gevoel voor humor weet te brengen, was vorig jaar op festivals in Azië de meest onderscheiden film. Chow is vereerd, maar wil opnieuw gezegd hebben dat hij de film vooral vanwege de commerciële potentie in productie nam.

De 69-jarige Chow, telg uit een bankiersgeslacht, is groot geworden door de actiefilm. Bij Golden Harvest, Hongkongs enig overgebleven grote studio, gaan de ogen vooral glimmmen als de twee supersterren van de actiefilm, Bruce Lee en Jackie Chan, ter sprake komen. Het zijn hun posters die de muren sieren van de studiokantoren in het noorden van het stadsdeel Kowloon. Daar, weggedrukt op de flanken van Diamond Hill en achter woontorens van vijftig verdiepingen, liggen de pretentieloze studio's van Golden Harvest, waar Lee en Chan hun eerste duels met de zwaartekracht aangingen.

Chow nam de verveloze boedel over nadat zijn pogingen bij de producent Shaw Brothers in de directie te komen vijfentwintig jaar geleden strandde op de onwil van Sir Run Run Shaw. Chow, door zijn personeel Oom Raymond genoemd, verloochent zijn Chinees-elitaire achtergrond niet als hij de ruzie verzwijgt en het houdt op verschillen van inzicht over de toekomst van de film.

Het bleken grote verschillen. Shaw Brothers richtte zich op televisie, Golden Harvest ontdekte Bruce Lee. Chow glimlacht als hij zich herinnert hoe hij de jonge Bruce voor het eerst zag. Dat was op televisie. Hij signaleerde de unieke gezichtsuitdrukkingen, die de dertigjarige Kung Fu-trainer later zo beroemd zouden maken: 'Een mengeling van eerlijkheid en angstwekkende meedogenloosheid tijdens het vechten.' Lee trainde toen Hollywoodsterren als Steve McQueen, maar kreeg zelf geen rollen. 'Hij wilde een filmcarrière en ik ook, dus we sloten een deal.'

De rest van het verhaal is bekend. Lee werd de succesvolste ster van Azië, die een groter publiek trok dan enige andere ster, Chow de succesvolste filmbaron van Azië en Hongkong, het Hollywood van de Oriënt.

In het voetspoor van de Bruce Lee produceerden de Hongkongse studio's aan de lopende band films voor miljoenenpublieken in Zuidoost-Azië en ver daarbuiten. En de stad zelf, die zijn jachtige, bezeten levensstijl overbracht op de manier van film maken, was de trouwste aanhanger van de eigen creaties. Een beetje Hongkongse regisseur kon met een liedje en de stunttrampoline in een maand een film in elkaar zetten. Het standaardingrediënt was actie. Een enkel idee en veel improvisatievermogen deden de rest.

Dat kon misgaan en uitmonden in pulp met onbegrijpelijke verhaallijnen. Maar het leverde ook meesterwerken op als de filmhuis-hit van twee jaar geleden, Wong Kar-wai's Chungking Express (geen Golden Harvest productie), en King Hu's A Touch of Zen. King Hu liet zijn acteurs maanden oefenen op hun stunts, zodat het er 'echt' uit zag. Van hem zal in Rotterdam The Fate of Le Khan vertoond worden.

Het begon op te vallen in het echte Hollywood. Niemand kon geweld filmen als John Woo, de Sam Peckinpah van Hongkong, van wie in Rotterdam Last Hurray for Chivalry te zien is. Hongkongse films waren zo volgestopt met spanning en sensatie, dat de Amerikaanse maaksels er tam bij afstaken. Het onvermijdelijke gebeurde: de kampioenen van de actie werden de grote Amerikaanse studio's binnengehaald, die het kunstje wilden afkijken.

Maar deze erkenning kwam op een ongelukkig moment. Want op het thuisfront is de liefde van het publiek voor de eigen cinema tanende. De kaartverkoop stortte vanaf 1993 met 50 procent in. En, wat gevaarlijker is: voor het tweede achtereenvolgende jaar heeft Hollywood Hongkong op eigen terrein aan de kassa geklopt. De lijst van kassuccessen wordt nog wel aangevoerd door Jackie Chan en Stanley Fong, maar de Amerikaanse film trekt in totaal meer bezoekers.

Ook in de lange hallen van de Golden Harvest-studio's is het rustig. Timmerlieden zijn net begonnen met de opbouw van een set. De lange 'aaaahs', die de Kantonese taal typeren, klinken hol in de immense ruimte. Vijf kilometer naar het oosten, in de studio's van het mediterrane Clearwater Bay, waar vele kleine producenten filmen, is Golden Harvest wel aan het draaien. Er loopt een Jackie Chan-productie in Zuid-Afrika. De studio verwacht ook dit jaar weer een twintigtal films af te leveren.

Raymond Chow maakte de opkomst en neergang van nabij mee. Hij wijt de malaise geheel aan Hongkong zelf, dat zijn filmfans heeft overvoerd met slechte films. 'Als je van Chinees eten houdt en je gaat te vaak naar een slecht restaurant dan krijg je voor lange tijd je bekomst', zegt hij. In de jaren tachtig was het Hongkongse actierecept zo populair, dat het de producenten niet uitmaakte wat er kwam, als er maar wat kwam. De winsten waren fenomenaal.

'Hongkongse films hadden zelden goede draaiboeken, maar ze werden geweldig opgenomen en geregisseerd. Zulke goede actie vond je nergens', zegt Terry Boyce, filmdocent aan de Universiteit van Hongkong. De actiestijl was nieuw. 'Het geheim van Bruce Lee was overdrijving.' De echte Kung Fu- vechter baseert zijn techniek op beheersing, maar Bruce ontdekte dat het grote, opvallende gebaar het in de bioscoop veel beter doet. De Hongkongfilm begon te lijken op een zwijgende film met geluid. De minder getalenteerde regisseurs volgden een formule: 'Iedere vijf minuten een climax en om het kwartier een massale actiescène', zegt Boyce.

Het snelle geld trok de onderwereld aan, Hongkongs beruchte triades. Chow noemt ze niet bij de naam; hij spreekt liever over 'buitenstaanders'. 'Het was net als in Hollywood. Ze probeerden een grote naam te contracteren en de film voor de opnamen te verkopen in andere Aziatische landen.' Als dat lukte was de investering al terugverdiend voor de eerste scène geschoten was.

Een andere methode was een ster onder druk zetten om een contract te tekenen. Nog voor de inkt droog was, werd de handtekening onder de neus geduwd van een rijke financier. Die werd met de belofte dat het scenario in aantocht was, overgehaald zijn miljoenen in het project te steken. Van het gefourneerde bedrag ging een kwart direct in de zakken van de nieuwbakken impresario. De arme ster moest met een belabberd verhaal volle zalen trekken. Zelfs het legendarische improvisatievermogen van de Hongkongse regisseur kon niet op tegen deze artistieke armoede.

Stonden de beoogde sterren onder contract bij een ander, dan deinsden de triades niet terug voor geweld. Er werden producers vermoord, filmsterren bedreigd en regisseurs neergestoken.

Maar met de malaise aan de kassa's is winst een onzekere factor geworden. De triades blazen de aftocht en Chow hoopt op een revival: 'Ik zie licht aan het eind van de tunnel.' Hij rekent erop dat de kwaliteit van het getoonde omhoog gaat en dat het publiek de vrije tijd weer meer in bioscoopbezoek zal steken.

'Goede films blijven mensen trekken. Je ziet het aan Jackie Chan.' Deze superster van de Aziatische film trekt volle zalen van Yokohama tot Jakarta en sinds kort ook in het Westen. Zijn nieuwste film, First Strike, krijgt in Rotterdam zijn Europese première. In dit Hongkongse topsucces van 1996 speelt Chan een politieagent die de Verenigde Staten moet redden van bendes die Russische kernwapens hebben gestolen.

First Strike staat drie weken na uitkomst in de Verenigde Staten op de zesde plaats van de box office-lijst. Cawthorne vindt dat een beetje tegenvallen, want de vorige 'Jackie', Rumble in the Bronx, begon op de eerste plaats. 'We zijn verwend. Voor een niet-Amerikaanse film is het natuurlijk fantastisch'.

De 42-jarige Chan begon als opvolger van Bruce Lee, maar brak pas door toen hij de stijl van bloedserieuze Kung Fu-held veranderde in die van een kwetsbare komische krijger, die uiteindelijk altijd wint. Hij put inspiratie uit de stomme film en wordt vergeleken met Buster Keaton. Chan, die al zijn stunts zelf doet, springt van afgronden op luchtballonnen of van daken op passerende dubbeldekkers. Chans films zijn meestal lichtvoetig, zijn naam op de affiches is goed voor volle zalen in heel Azië. 'Iedereen houdt van Jackie. Hij is de ideale vriend, man, schoonzoon en vader', zegt Chow.

Chan en Chow werken nauw samen. Hun eerste aanval op de Amerikaanse markt deden ze in 1980 met Cannonball Run, waarin Chan een Japanse autocoureur speelt, naast sterren als Burt Reynolds, Farrah Fawcett, Roger Moore en Sammy Davis Jr. De film was een succes, maar het duurde vijftien jaar voor Chan echt doorbrak in de Verenigde Staten.

Chow bleef wel actief in Noord-Amerika en sloeg een kleine tien jaar later een enorme slag met de speelfilmreeks Teenage Mutant Ninja Turtles. Tom Gray, een van zijn medewerkers, keerde terug uit de Verenigde Staten met een optie op de filmrechten van de tv-serie. Chow moest veel interne weerstand overwinnen voor heel Golden Harvest zich achter het plan schaarde.

Toen was al de beslissing gevallen veel geld (hoeveel wil hij niet zeggen) te investeren in nieuwe computertechnologie. De Brit Jim Henson, de geestelijk vader van de Muppets, vloog naar Hongkong om de turtle-rollen te ontwikkelen. Het resultaat was de succesvolste onafhankelijke film aller tijden, met een totale opbrengst van bijna vijfhonderd miljoen gulden en nog twee opvolgers. 'Met nummer drie was het welletjes. Toen was het idee uitgeput', zegt Cawthorne.

De moeizame afgelopen vier jaar heeft Golden Harvest op zijn distributiepoot moeten overleven. Enorme investeringen in een snel groeiend ultramodern Aziatisch bioscoopimperium moeten de toekomst van het bedrijf veilig stellen. Chow verwacht eind dit jaar bijna driehonderd bioscoopschermen te exploiteren.

Dan is hij ook klaar voor de opmars in China. Al ruim een jaar onderhandelt Chow met Peking over de opening van bioscopen. De eindtoestemming is er nog niet, maar komt volgens hem zeker. China is een veelbelovende markt met vijf miljard bioscoopbezoeken per jaar. Chow kreeg een voet tussen de deur toen hij er Amerikaanse films mocht distribueren.

Maar Chow praat niet graag over China. Waar hij een jaar geleden nog waarschuwde voor censuur, zegt hij nu niet bang te zijn. 'China censureert vooraf. Als ze niet willen dat een film er komt, dan komt die er niet.' Hij wil graag zijn producerende rol in de filmindustrie van het vasteland uitbreiden, maar de cinema verkeert in een moeilijke periode. Chinese filmmakers ondervinden steeds meer problemen hun plannen goedgekeurd te krijgen. Chow heeft in zijn producties nooit iets negatiefs over de Chinese leiders later doorklinken en verwacht na 1997 dan ook geen grote moeilijkheden.

De oude rot is gewend aan een onwillige overheid. De Britse heersers van Hongkong hebben in al die jaren weinig ondernomen om de enorme exportindustrie te steunen. Zelfs de politie werkt slecht mee bij het afzetten van locaties, vertelt Cawthorne. 'Ze zijn bang voor opstoppingen in het centrum en verbannen ons naar onopvallende buitenwijken.' Zo verdwijnt een van Hongkongs grootste pré's, het spectaculaire stadsbeeld, langzaam uit de cinema.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.