FilmrecensiePassages

Filmer Chantal Akerman houdt haar kijkers weergaloos gevangen ★★★★★

De Belgische Akerman (1950-2015) laat je rustig kijken naar iets ogenschijnlijk simpels, iets alledaags, vanaf een afstand, en het wordt veelzeggend en intiem.

In the Mirror (2007): kijken via de blik van de regisseur naar een vrouw die zichzelf bekijkt met de blik van ­anderen in haar hoofd. Beeld Chantal Akerman/Eye

Een jonge vrouw van rond de 20 staat voor een spiegel, in een wit onderbroekje. Ze draait linksom. Kijkt, keurt. ‘Ik heb bijna geen taille.’ ‘Mijn rug is behoorlijk hol.’ Ze slaat op haar buik. ‘Ik heb een buikje als ik het niet inhoud.’

De zwart-witfilm In the Mirror (2007) is een van de werken in de tentoonstelling Chantal Akerman - passages in het Amsterdamse filmmuseum Eye. Tijdens de loop van ongeveer vijf minuten kijkt de toeschouwer via de blik van cineast Akerman naar een jonge vrouw (actrice Claire Wauthion), die zichzelf bekijkt – met de oordelende blik van anderen in haar hoofd. Want wat ze zegt zijn dan wel merendeels feitelijke observaties, maar er zit altijd een oordeel over schoonheid in verborgen.

Zo is het altijd in het werk van Akerman (1950-2015): ze laat je rustig kijken naar iets ogenschijnlijk simpels, iets alledaags, vanaf een afstand, en het wordt veelzeggend en intiem. Dat geldt zowel voor haar veelgeprezen films als voor haar video-installaties, waarvan er acht in Eye zijn te zien.

Chantal Akerman (1950-2015).Beeld Gamma-Rapho via Getty Images

De Belgische Akerman, bekend door haar meesterwerk Jeanne Dielman, 23, quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975), was een van de beste regisseurs ter wereld, en daarbij vrouw. Haar werk is niet expliciet feministisch – ze hield niet van dat hokje – maar ze bekijkt de wereld ontegenzeglijk vaak vanuit vrouwelijk perspectief.

In het ontroerende Marcher à côté de ses lacets dans un frigidaire vide (2004) bijvoorbeeld, worden teksten uit het dagboek van haar in Auschwitz omgebrachte oma geprojecteerd op een lichtdoorlatend spiraalvormig doek waar je doorheen kunt lopen. Op een monitor in een kamertje verderop zien we Akerman in gesprek met haar moeder. Over het leven in de kampen gaat het, over de geschiedenis, maar ook over de dingen die moeders op dochters overdragen, en over gefnuikte ambities.

Marcher à côté de ses lacets dans un frigidaire vide (2004): geprojecteerde teksten uit het dagboek van Akermans in Auschwitz vermoorde grootmoeder. Beeld Chantal Akerman/Eye

Bekende thema’s van Akerman, zullen de filmtheoretici zeggen. Alle door hen veelvuldig genoemde en geanalyseerde kenmerken kun je in Eye afstrepen. Hoe Akerman tijd voelbaar kon maken. Hoe ze via haar stille kaders en lange shots haar personages gevangenhoudt. 

Maar waar de tentoonstelling vooral toe uitnodigt, is kijken. Kalmpjes observeren. Neem de tijd voor het hypnotiserende Hotel Monterey (1972), waarin Akerman door de gangen van een hotel doolt en af en toe een passant tegenkomt. Laat de geschiedenis je als een golf overspoelen in het caleidoscopische D’Est (1995), waarin ze op acht keer drie monitoren straatbeelden toont van het Oostblok, vlak na de val van de Muur en waarin in de camera kijkende passanten een brug slaan naar het verleden.

Blijf even staren naar Women Sitting after Killing (2001), dat de laatste minuten van het bijna vier uur durende Jeanne Dielman toont op zeven monitoren. Als je de voorafgaande uren met deze huisvrouw en prostituee niet hebt meegemaakt, niet het aardappeltjes schillen, niet het vlees kneden, niet het mannenbezoek, wat zie je dan? Wacht ze? Zit ze daar gewoon, die ‘vrouw na een moord’, met haar bebloede handen? Is ze opgelucht? En wordt dat gekleurd doordat je net naar Akermans debuut hebt gekeken, Saute ma ville (1968), waarin zijzelf als een manische huisvrouw door een krap keukentje raast?

In Chantal Akerman  passages gaan de installaties zo fraai de dialoog aan met elkaar, met haar films en met de toeschouwer, die zij net zo weet vast te pinnen als haar personages.

Woman Sitting after Killing (2001): wat zien we nog meer, behalve een vrouw met bebloede handen? Beeld Chantal Akerman/Eye

Chantal Akerman – Passages

★★★★★

Film 

Eye, Amsterdam. T/m 30/8.  

De invloed van Chantal Akerman en haar vormtaal op de filmgeschiedenis valt niet te onderschatten. Tot fans van van de cineaste behoren regisseurs als Gus van Sant, Todd Haynes, Michael Haneke en Richard Linklater. Regisseur Kelly Reichardt herkijkt voor elke nieuwe film Akermans Jeanne Dielman (1975) en News from Home (1977). ‘Het helpt om de geest leeg te maken van allerlei kleine zeurende onderdeeltjes en dwingt te kijken naar de grotere lijnen.’

Filmer Chantal Akerman (1950-2015) maakte het onbeduidende onvergetelijk

Filmmuseum Eye heropent met een eerbetoon aan de pionier van de slow cinema en de feministische film.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden