BESCHOUWING

Film over deeltjesversneller is botsing van dans, opera en visualisaties

Ook geen idee wat er nou precies gebeurt in de CERN-deeltjesversneller in Genève? De film Symmetry laat het zien met opera, dans en slimme visualisaties.

Beeld uit de film SymmetryBeeld Symmetry

Collision failed, verschijnt er keer op keer op de monitor in de controlekamer van de reuzenversneller van deeltjeslab CERN in Genève. Deeltjesfysicus Lukas, in werkelijkheid danser en choreograaf Lukas Timulak, staart er wanhopig naar. Neemt vermoeid zijn nerdbril af en kijkt de berekeningen nog eens na. Collega's staren naar de vreemde grafieken die over de schermen flitsen.

Botsing mislukt. Timulak neemt zijn blauwe helm, daalt af in de tunnels van het laboratorium en fietst daar langs de eindeloze blauwe versnellerbuis. Sluit bij het falende onderdeel zijn meetapparatuur aan, checkt en checkt opnieuw. Hoort dan, boven het gezoem van de machinerie uit, engelengezang dat hij vervolgens niet meer uit zijn hoofd krijgt en dat hem uiteindelijk lijkt op te zuigen, de versneller in.

Eindeloos tuimelt hij voort, tot alles in hel licht vervaagt en hij abrupt de ogen opent. Liggend op een helwitte zoutvlakte, de wijzers op zijn polshorloge nog natollend van de tocht met ongeveer de lichtsnelheid. Op die vlakte blijkt de Amerikaanse sopraan Claron McFaddon de bron van de engelenstem. Hij wit, zij zwart. Haar hand veegt soms vluchtig langs zijn wang, maar als hij opkijkt is ze alweer achter hem. Gemist. Collision failed. Anders dan in het lab is het op de witte vlakte even verpletterend stil. Dan zingt ze: 'My love, can you hold me?'

Beeld Symmetry

Totaalbelevenis

Het is een totaalbelevenis, de korte film Symmetry, die de Nederlandse regisseur Ruben van Leer (30) heeft gemaakt tegen de achtergrond van het grootste natuurkundelaboratorium ter wereld, CERN in Genève. Fotografisch is dat lab al overweldigend, met zijn immense futuristische meetapparaten, opgesteld in ondergrondse grotten waarin een kathedraal zou passen, eindeloze gangen vol magneten, buizen en bekabeling, hallen vol computerservers. Alles is er groot, heeft er heldere kleuren en strakke vormen, alsof de fysici weten dat het oog ook wat wil.

Maar in Symmetry maakt Van Leer de CERN-ervaring nog indringender dankzij het gebruik van ongeveer alle middelen die de hedendaagse filmkunstenaar ter beschikking staan. Dat begint al met de openingsscène's, waarin het onmiskenbare gebrom en geraas van de machines van CERN klinkt. Van Leer geeft de kijker behendig een indruk van de omvang van wat we zien; een grote ruimte klinkt ook groot, een kleinere klinkt klein. Iedere bezoeker die er ooit was, zal het meteen herkennen, dat geluid in de verschillende ruimten, en het verraadt hoe goed Van Leer het lab op zich heeft laten inwerken.

Hetzelfde geldt voor de natuurkunde die er wordt bedreven. CERN speurt naar de binnenwereld van de materie, door in de versneller deeltjes zo hard mogelijk op elkaar te schieten. Uit de bundeling van energie ontspruiten onbekende deeltjes aan de diepere krachten en machten waarop het universum is gebouwd. Dezer dagen wordt de machine in gereedheid gebracht om harder te botsen dan ooit tevoren. Theorieën over wat in het onbekende nieuwe domein aan het licht kan komen, zijn er genoeg, maar de metingen zullen kaf van koren moeten scheiden.

Liveverbinding
Vanavond organiseert de Nederlandse editie van wetenschapsblad New Scientist in Pakhuis DeZwijger in Amsterdam een festival over deeltjesfysica ter gelegenheid van de nieuwe start van de superversneller LHC in Genève. Op het programma: liveverbinding met de controlekamer in Genève, een video-interview met fysicus Robbert Dijkgraaf en voordrachten van betrokken onderzoekers over wat de reusachtige versneller zou kunnen vinden. Ook de film Symmetry en de documentaire Symmetry Unravelled worden vertoond.

Pakhuis De Zwijger, 19.00 uur.

Wringende lichamen

Die deeltjesnatuurkunde is een taai en ingewikkeld vak, dat wemelt van de subtiliteiten die geen buitenstaander begrijpt. Maar wonderlijk genoeg vangt filmmaker Van Leer er instinctief iets van in zijn samenwerking met onder anderen danser en choreograaf Timulak, sopraan McFaddon en de koraalzang van Capella Amsterdam. De vluchtige aanrakingen op de eindeloze zoutvlakte leiden, na correcties in de controlekamer, gaandeweg tot een trage pas de deux die de geslaagde botsing verbeeldt. Zwart en wit treffen elkaar, deeltje en antideeltje, elkaars bewegingen spiegelend.

Beelden van de naakte dansers die over elkaar tuimelen, vormen vanaf dat moment een parallel met de quarks die - in de botsende protonen in het echte experiment - hun eigen dans volvoeren, soms synchroon, dan weer aantrekkend en afstotend. De wringende lichamen gaan gaandeweg over in korrelige graphics, waarbij de contouren elkaar versterken en opgaan in wervels die uiteindelijk melkwegen en sterrenstelsels blijken te vormen.

Het allerkleinste ontmoet het allergrootste in het universum. Op de zoutvlakte hebben danser en sopraan, beiden in lange klassieke jassen, elkaar dan al innig omhelst in een perfecte cirkel. Er glinstert een dun laagje water op de harde zoutvloer.

De fysicus die de sirenenzang hoort en zelf een deeltje wordt: het had allemaal goedbedoelde edelkitsch kunnen worden. Maar in Van Leers vaardige handen wordt de vermenging van disciplines in de eerste plaats kunst, waarvan de goede verstaander de diepere lagen ziet en de specialist zich verheugt op de slimme visualitaties van abstracte natuurkunde.

Beeld Symmetry

Kunst en wetenschap

In de begeleidende documentaire Symmetry Unravelled, tegelijk een making-of en een filmisch pamflet over de relatie van wetenschap en kunst, vertelt een zichtbaar verheugde fysicus en kunstenaar Robbert Dijkgraaf hoe hij denkt dat kunst de brug vormt tussen wat we kunnen zien en wat we bedenken. 'Kunst gaat over de onderliggende realiteiten. Het laat soms zien wat ik in mijn hoofd doe, als theoreticus.'

Hoofd-theoreticus John Ellis van CERN, ook te zien in de documentaire met zijn witte manen en onmiskenbare chaotische werkkamer, heeft het over de 'Gaugain-vragen' die deeltjesfysici net zo goed stellen als kunstenaars: wat zijn we? Waar komen we vandaan? Waar gaan we heen? Dat de antwoorden verschillende talen spreken, doet er niet toe.

Kunst en Wetenschap, het romantische verhaal is doorgaans dat ze elkaar zo geweldig kunnen aanvoelen en even doorgaans is het resultaat niet overtuigend. Kunst die wetenschapje speelt, lijdt gemakkelijk aan Wichtigmacherei, wetenschap die kunst omarmt, wordt gemakkelijk oppervlakkig en illustratief.

Maar heel soms valt alles zorgvuldig op zijn plaats en vertelt een kunstwerk achteloos iets over de binnenwereld van de materie. Symmetry, de titel is ontleend aan een van de centrale gereedschappen waarmee theoretici de wereld van de deeltjes proberen te doorgronden, is zo'n gesamtkunstwerk. Een perfecte botsing van disciplines.

symmetrymovie.com
Een tournee is in voorbereiding.

Beeld Symmetry
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden