Fijnzinnige ambivalentie

Met Pride & Prejudice van regisseur Joe Wright verschijnt deze week de zoveelste Jane Austen-verfilming. Wat trekt hedendaagse filmmakers in haar 19de-eeuwse romans over status en liefde?...

In een van de beroemdste zinnen uit Jane Austens Pride and Prejudicelegt hoofdpersoon Elizabeth Bennett aan haar zuster uit hoe het mogelijkis dat ze van haar bewonderaar Mr. Darcy is gaan houden. De hooghartigheidvan de aristocraat stond haar altijd tegen, zijn stijfheid paste slecht bijhaar vrolijke karakter. Toch groeide er liefde, en hoewel de emoties zogeleidelijk kwamen dat ze het precieze begin niet durft aan te wijzen, kanze wel een indicatie geven. 'Ik geloof dat het kan worden gedateerd rondde tijd dat ik voor het eerst zijn prachtige landgoed bij Pemberley zag.'

Het is een opmerking die typerend is voor Austen. Nergens zal zeschrijven dat Elizabeth, van veel eenvoudiger komaf dan Darcy, zich dooreen verlangen naar rijkdom laat leiden. Maar de implicatie is onmiskenbaar:de gevoelens die de jonge vrouw voor Darcy heeft, werden tenminste voor eendeel door diens fortuin geïnspireerd. Een conclusie die vooralonontkoombaar is omdat in Austens boeken van iedere man eerst hetjaarinkomen en dan zijn huwelijkse staat wordt beschreven. Van iederehuwbare vrouw noemt ze de exacte waarde van haar bruidsschat.

De dubbelzinnige behandeling van liefde en materialisme, de combinatievan fijngevoelig begrip en afstandelijkheid waarmee ze over eenhiërarchische samenleving schrijft, zijn de essentie van het werk van JaneAusten (1775-1817). De bruidschatten, erfenissen en verbintenissen tussenBritse families van rond 1800, waarover het in haar boeken gaat, zijnkenmerkend voor een lang vervlogen tijd en tegelijk blijkt haar oeuvre voorhedendaagse filmmakers een onuitputtelijk bron. Want de aandacht voor derelatie van status, geld en liefde blijft fascineren. Zo is de arrogantievan Darcy natuurlijk misplaatst. En toch: wanneer in Pride & Prejudicevan Joe Wright, de verfilming die deze week wereldwijd in première gaat,Elizabeth het landgoed bezoekt, en de kunstschatten van Pemberley bekijkt,is het klassebewustzijn dat Darcy eraan ontleent ook vanuit een modernstandpunt niet onbegrijpelijk.

Dat het niet moeilijk is een eigentijds equivalent voor deklasseverschillen te vinden, bewijzen de verschillende Jane Austen-filmsdie de handeling naar de 20ste eeuw verplaatsten. In een vrije bewerkingals Metropolitan uit 1990 van Whit Stillman, los gebaseerd op MansfieldPark, is het een groepje rijke jongeren in New York, dat zich met snobismein de stijl van Austen van de buitenwereld afsluit. In de komedie Cluelessuit 1995 van Amy Heckerling, een verfilming van Emma, zijn de populairsteleerlingen op een middelbare school met evenveel passie met hun statusbezig als hun voorgangers twee eeuwen eerder. Voor de musical Bride andPrejudice van Gurinder Chadha (2004), hoefde zelfs nagenoeg niets aan deplot van Pride and Prejudice te worden veranderd. Het klasseverschil tusseneen Indiër, een Indiër met een werkvergunning in de Verenigde Staten eneen geboren Amerikaan, komt goed overeen met de maatschappelijkehiërarchie uit het tijdperk waarover Austen schreef.

Moderne tegenhangers van landhuizen zijn ook makkelijk te vinden. Eenappartement met portier in de beste wijken van New York in Metropolitan,een villa in Beverly Hills in Clueless, het luxueuze hotel van de familieDarcy in Bride and Prejudice. Maar het moet gezegd: geen van die nieuwestatussymbolen haalt het bij Pemberley, zoals het in de nieuwe Pride & Prejudice wordt getoond. Het leven op de paleizen van de Engelse adel iseen nog altijd onovertroffen ideaal.

Een ideaal van rijkdom en ledigheid dat natuurlijk ook een symbool isvoor een maatschappij die vanuit hedendaags perspectief afkeurenswaardigis. De boeken van Austen, waarin aan de bediening van de hoofdpersonenmeestal geen woord wordt vuilgemaakt en mensen die werken voor hun geldaltijd verdacht zijn, hebben dan ook in enkele kritische verfilmingen vanhaar werk geresulteerd. In Persuasion uit 1995 van Roger Michell, zijn dewerknemers van de oude adel te zien, die de jacht zo voorbereiden dat hunbazen het wild met gemak zullen raken. De landhuizen blijken opeens nietzo perfect onderhouden meer, en zijn in mist gehuld. Met Mansfield Park uit1999 ging regisseur Patricia Rozema nog verder. In die film werd benadruktwaar het fortuin van de hoofdpersonen vandaan kwam: gruwelijke, sadistischeslavenhandel.

Het is een revisionisme waar de romans om vragen, maar dat ook tekortschiet. Hoewel Persuasion en Mansfield Park sterke films zijn, missen zede essentie van de aantrekkingskracht die Austen blijft uitoefenen omdatze voorbijgaan aan de fijnzinnige ambivalentie van haar stijl. Zij schreefhaar boeken in een tijd dat de oude landadel al geleidelijk plaats moestmaken voor de nieuwe bourgeoisie. In haar wereld bestaan nostalgie en eenheel voorzichtig verlangen naar verandering naast elkaar. Films als Emmaen Sense and Sensibilty, die in 1995 voor een tijdelijke Austen-hypezorgden, wisten dat evenwicht te vinden.

In de nieuwe Pride & Prejudice, een vaak brave en letterlijkeverfilming, ontstaat die verbinding van heden en verleden vooral door dehoofdrol van Keira Knightley, de jonge Britse ster uit King Arthur en TheJacket. Ze is mooi en charismatisch als Elizabeth, maar geen actrice metde gave gedaanteverwisselingen te ondergaan of met gevoel voor vroeg19de-eeuws decorum. In de regie van Wright dwaalt Knightley door hetlandschap op een manier die misschien beter bij een Brontë-verfilming zoupassen, of lijkt ze soms op het punt te staan haar geliefde te kussen, ietswaar de personages van Austen niet eens aan denken.

Toch is dat geen nadeel: dat Elizabeth zoveel losser is dan haaromgeving, intelligenter dan de mensen die zich aan alle maatschappelijkeconventies houden, maakt haar tot de persoon die identificatie mogelijkmaakt. Een moderne vrouw in een traditioneel decor - het spanningsveld datdaardoor ontstaat, draagt alle Austen-verfilmingen.

Hoe dat contrast nog altijd heel komisch kan zijn, was mooi te zien inhet losjes op Pride and Prejudice gebaseerde Bridget Jones's Diary, waarinhet personage van Darcy werd gespeeld door dezelfde acteur als in detelevisieserie naar het boek uit de jaren negentig, Colin Firth. WanneerRenée Zellweger als Bridget in een van de beginscènes een kort gesprekjeheeft met Daniel Cleaver, haar chef bij de uitgeverij Pemberley Press,volgt onmiddellijk een dagdroom. In een tradioneel kerkje staat Bridgetnaast hem in een witte bruidsjurk. De verbintenis is net ingezegend, hijhoudt een plagerig toespraakje, zij staat licht gegeneerd maar lachend aanzijn zijde.

Het is een geestige montage, die met verve werd geïmiteerd in Bride andPrejudice, als Lalita Bakshi - de Indiase Elizabeth Bennet - flirt met degespierde Mr. Wickham en zich direct daarop voorstelt hoe ze in eenEuropese omgeving met hem in het huwelijk treedt. En beide films volgen zoheel letterlijk Austen, die in Pride and Prejudice schreef: 'De verbeeldingvan een dame is zeer snel; ze springt van bewondering naar liefde, en vanliefde naar het huwelijk in een ogenblik.'

In die spottende observatie ligt ook de essentie van Austensaantrekkingskracht. De personages met wie ze in haar boeken sympathiseert,denken altijd met verbaasde afstandelijkheid hun traditionele omgeving teobserveren, maar moeten uiteindelijk toegeven dat het spel van koppelingenen verlovingen voor hen net zo belangrijk is als voor degenen die het vanhet begin af aan bloedserieus namen. Op dezelfde manier kunnen vrouwen alsBridget Jones en Lalita Bakshi lachen om hun ouders die hen willen koppelenen het huwelijk dat hun moeders voor hen in gedachten hebben. Het isoverdreven, ouderwets en een beetje oubollig - toch blijft de verleidingervan intact.

Zoals ook overvloedige rijkdom, de uitgestrekte tuinen van Pemberley,de bals en de kostuums altijd een dubbele uitwerking hebben. We bekijkenhet vol ironie en worden er toch door aangetrokken - net als ElizabethBennet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden