Fijnzinnig stuk vol onderhuidse stille tragiek

Noordeloos van Peer Wittenbols door De Federatie. Toneelacademie Maastricht, 13 maart. In Frascati Amsterdam van 19 t/m 22 maart. Tournee....

HEIN JANSSEN

Er ligt een hond op toneel, een grote, witte hond, die zo te zien geen mens kwaad doet. Hij valt af en toe even in slaap, rekt zich uit, krabt wat aan zijn oor. Een beetje slome hond is het, en toch zorgt hij voor het meest dramatische moment van de voorstelling: als zijn baasje Han Römer wegloopt, kijkt hij hem ongerust na - ach baasje, kom snel terug.

Baasje komt inderdaad terug, veelvuldig zelfs. Römer speelt in de voorstelling Noordeloos van De Federatie de rol van Mon, een Hollandse man van in de veertig die getrouwd is met een nog Hollandser vrouw, Lux (Juul Vrijdag). Het is zo'n echtpaar waarvan de man een slagzin in een prijsvraag van een koffiemerk verzint, de vrouw een veel betere weet en daarom maar wat voor zich uit zit te mopperen.

Mon en Lux lijken een doorsnee saai echtpaar, maar Lux heeft pijn, en 'pijn dat is tenminste iets, dat kun je aanwijzen'. Na een bezoek aan de dokter blijkt dat ze kanker heeft en ernstig ziek is. Ze verhuist naar het ziekenhuis, man Mon wordt vanaf dan verzorgd door schoonzus Ama (Joke Tjalsma). Ama is ongetrouwd en ongelukkig, maar niet van zins daar al te dramatisch over te doen.

Dat is wat deze drie mensen bindt: een gebrek aan drama, de wens om zo stil en gewoon mogelijk te zijn. Noordeloos is niettemin een prachtig nieuw Nederlands toneelstuk vol onderhuidse tragiek, met eigenzinnige humor opgeschreven door Peer Wittenbols. Hij is met regisseur Rob Ligthert de drijvende kracht achter de Maastrichtse groep.

In Noordeloos zijn taal en handeling tot een minimum beperkt. Toch gaat het stuk over de grote gevoelens en angsten in een mensenleven - eenzaamheid, ziekte, dood. De drie personages hebben ieder een eigen verdriet, maar ze vinden niet de woorden om er uiting aan te geven. 'Einde onderwerp' zegt Mon als de waarheid hem iets te dichtbij komt. Zijn vrouw vraagt hem om een kus, en biedt hem haar gehavende lichaam aan, maar hij trekt zich terug. Niet omdat ze ziek is, hij heeft haar waarschijnlijk nooit echt aangeraakt.

'Omdat het buiten grijs is. Omdat het binnen koud is. Omdat er niks gebeurt de hele dag. Omdat het vrijdag is vooral.' Dat zegt schoonzus Ama, in een van de vele korte dialogen in Noordeloos. Het zijn simpele woorden die de kern van het drama samenvatten. Het hele leven is één grote afleidingsmanoeuvre tot aan de dood. Op een paar vierkante meter draaien deze mensen kringetjes om elkaar heen en praten over nutteloze dingen. Dat is wat in Noordeloos met grote precisie wordt uitgewerkt.

Het stuk staat bol van de emoties en spanning, maar het is verbluffend te zien hoe die in toom worden gehouden. Rob Ligthert die bij Het Vervolg onlangs nog struikelde over Liefhebber, toont zich hier een meester in zijn ragfijne ontleding van een grijs bestaan. Met deze productie nestelt De Federatie zich in één klap bij groepen als De Mexicaanse Hond en Carver.

Alles in de voorstelling is simpel: stuk, acteren, regie en vormgeving. Een houten toneelvloer met daarop een mini-huis, vier stoelen en een hond. Hier wordt in tegenstelling tot veel kunsttoneel geen armoedige simpelheid nagestreefd, maar fijnzinnige eenvoud.

Zo is ook het acteren van Han Römer, Joke Tjalsma en vooral Juul Vrijdag als de zieke Lux. Dat zie je niet vaak, een actrice die zo hartverscheurend nuchter een zieke vrouw speelt, hunkerend naar het leven.

Hein Janssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden