OmmetjeNoordoost-Groningen

Fietsen langs een 9 meter hoge Lenin, gewoon in Nederland

Na een heerlijke zomer in het Zomermagazine gaat de Volkskrant nog even door met culturele ommetjes. Deze week: een fietstocht door de communistische geschiedenis van Noordoost-Groningen.

Kerk van Nieuw-Beerta Beeld Joost Stokhof
Kerk van Nieuw-BeertaBeeld Joost Stokhof

Een fietsroute van 28 km door Bad Nieuweschans, Beerta en Finsterwolde over het communisme in Noordoost-Groningen. Goed voor zo’n 2,5 tot 3 uur fietsen.

Je kunt natuurlijk naar Cuba, Noord-Korea of de voormalige Sovjet-Unie vliegen om wat communisme op te snuiven, maar dichter bij huis kom je ook best aan je trekken. Neem de auto of trein naar Noordoost-Groningen en start een fietstochtje vanuit Bad Nieuweschans, een van de drie dorpjes die samen De Rode Driehoek vormen en waar tot eind jaren tachtig het communisme ruimschoots zegevierde. Gemeente Oldambt, waar Bad Nieuweschans, Beerta en Finsterwolde tegenwoordig onder vallen, is de enige gemeente in Nederland waar de Communistische Partij van Nederland (CPN) jarenlang de absolute meerderheid behaalde.

Bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten in 1970 verwierf de CPN in Finsterwolde een kleine 70 procent van de stemmen, een tot dan toe nog nooit bereikt en nadien ook niet meer overtroffen overwinning. Beerta kende tussen 1982 tot 1989 zelfs de enige communistische burgemeester van Nederland.

Oldambt was op de kieskaart lange tijd dieprood gekleurd en het is met recht nog altijd een communistisch bolwerk te noemen. Daar ging een heel geschiedenisboek aan vooraf: de communistische opstand van 1892, een net-niet-gelukte revolutie op het platteland, de arbeidersstaking in 1929, de bezetting van het gemeentehuis in 1952 en connecties met de Sovjet-Unie voor uitwisseling van propaganda.

Met het opgroeien van nieuwe generaties Groningers neemt de achterban van het communisme sinds de jaren negentig flink in omvang af, maar in het verpleegcentrum van Beerta stemt 90 procent van de bewoners nog altijd onvermoeibaar op de plaatselijke partijopvolgers van de CPN. De Verenigde Communistische Partij, in 1999 voortgekomen uit de NCPN, heeft 3 van de 25 zetels in de huidige gemeenteraad en is vastberaden de strijd aan te blijven gaan tegen het kapitalisme.

Het landschap van De Rode Driehoek ademt rode geschiedenis: de Hamer en Sikkellaan, die in elke andere provincie uit de toon was gevallen, en een verdwaald 9 meter hoog standbeeld van Lenin, ergens op een industrieterrein. Voor wie zin heeft in een communistisch bedevaartstochtje of een sluimerende fascinatie bezit voor marxisme in Nederland is dit ommetje perfect. In de graanschuur van Nederland liggen aandenkens en verhalen verscholen waar iedereen van smult.

Bad Nieuweschans

De fietstocht begint op het sobere station van Bad Nieuweschans, een dorpje dat tegen de Duitse grens aanschurkt. Het communisme ontstaat hier eind 19de eeuw door de steeds grotere economische afstand tussen de rijke grootgrondbezitters en de arme landarbeiders die zich uitgebuit voelen. De kloof leidt tot verharde tegenstellingen, gevoed door ideologieën uit het socialisme en anarchisme.

In 1892 beginnen de eerste opstanden en rellen. Vanuit Bad Nieuweschans verspreidt de onrust zich snel door de regio. Werklozen eisen werkverschaffing, arbeiders hogere salarissen. Velen denken dat de ommekeer in aantocht is en maken hun borst nat voor een revolutie, maar de overheid grijpt in en kondigt een staat van beleg af, de hoogste noodtoestand. Vanuit Den Haag worden militairen in Noordoost-Groningen gestationeerd om de arbeiders in bedwang te houden. Een revolutie wordt voorkomen.

Een 9 meter hoog standbeeld van Lenin Beeld Joost Stokhof
Een 9 meter hoog standbeeld van LeninBeeld Joost Stokhof

Hamer en Sikkellaan

Langs de gouden graanvelden fietst u naar Beerta, waar onderweg het straatnaambordje van de Hamer en Sikkellaan u bijna niet kan ontgaan. Een hobbelig weggetje dat Beerta verbindt met de kunstenaarsdorpjes Ganzedijk en Hongerige Wolf is vernoemd naar het bekendste symbool van het communisme: de eenheid van arbeiders (de hamer) en boeren (de sikkel) in hun gezamenlijke strijd tegen het kapitalisme en grootgrondbezit.

Buurtbewoners pleiten ervoor dat deze straat de definitieve rustplaats van het in de regio beroemde standbeeld van Lenin wordt. Het markante, 9 meter hoge beeld dook eind vorige eeuw ineens op in het verderop gelegen Tjuchem. De roemruchte Groningse ondernemer Henk Koop had het 17 duizend kilo zware bronzen beeld geïmporteerd en het ‘ter lering en vermaak’ bij de entree van zijn bouwbedrijf gezet. Daarna stond Lenin jarenlang in de tuinen van kuuroord Fontana Bad Nieuweschans. Toen dat werd overgenomen door een landelijke keten is het beeld op een industrieterrein in Zuidbroek gezet, waar het nu staat te wachten op een volgende bestemming.

Harm Evert Waalkens van stichting Landschap Oldambt fantaseert al over de wijsrichting van de Russische revolutionair. ‘Ik denk dat hij met zijn hand naar het oosten moet wijzen, waar de Russen vandaan komen, of naar Beerta en Finsterwolde, met de tekst ‘Lenin wijst ons de weg’. Lenin is onderdeel van de Oldambtster historie en alleen al daarom zou het prachtig zijn als het beeld hier blijft.’

Lenin is niet de enige communist die vereeuwigd in het Groningse landschap een plekje heeft verworven. De succesvolle CPN-politicus Fré Meis staat tegenover prijsstunter Action in buurdorp Oude Pekela. Het laat zich raden wat wijlen Meis zelf van die locatie zou hebben gevonden.

Finsterwolde

Dit rustige dorp lag ooit aan zee, maar door de inpoldering verloor het de verbinding met het water. Van vissersdorp groeide het uit tot een landbouwdorp omringd door graan- en koolzaadvelden. De rijkdom van de graanboeren van weleer is goed terug te zien in de statige en kleurrijke herenboerderijen, de ene nog mooier dan de andere.

In Finsterwolde laaide het communisme verder op in 1929, toen met de landarbeidersstaking het langste en grootste arbeidsconflict uit de geschiedenis van het Nederlandse platteland plaatsvond. Meer dan vijfduizend arbeiders staakten vijf maanden lang bij 750 boerenbedrijven in Groningen. Minder macht voor de rijken, meer loon voor de arbeiders en minder landbouwmachines die hen konden vervangen. Toen bleek dat de CPN stakende arbeiders beloonde met geld uit de overheidskas, greep Den Haag in en werd de gemeenteraad van Finsterwolde tijdelijk buiten werking gesteld en vervangen door een regeringscommissaris.

De stakingen hadden uiteindelijk omgekeerd effect: Noordoost-Groningen kende als eerste regio in Nederland een hoge graad van mechanisatie. Als de arbeiders meer wilden verdienen, kochten de boeren net zo lief een dorsmachine waarmee het graan kon worden geoogst. De staking van 1929 was jaren een verboden onderwerp: boeren probeerden de klassenhaat niet weer op te rakelen, de landarbeiders wilden niet worden herinnerd aan hun nederlaag en groeiende armoede.

Op de langgerekte begraafplaats van Finsterwolde ligt een gedenkteken ter ere van Eltjo Siemens, de 30-jarige groenteventer die door de marechaussee in zijn buik werd geschoten. Op zijn graf staat: ‘Terwijl wij streden met zijn allen, voor iets meer gezinsgeluk en daarbij hielden voet bij stuk, is hij door dood’lijk schot gevallen’.

Noordoost-Groningen Beeld Joost Stokhof
Noordoost-GroningenBeeld Joost Stokhof

Blauwestad

Via Beerta fietst u naar Blauwestad, het gemeentelijke hoofdpijndossier waar na jaren van gesteggel en gezucht eindelijk berusting is gekomen. Toen de CPN in 1989 opging in GroenLinks, werd de NCPN opgericht. Tien jaar later splitste de Verenigde Communistische Partij (VCP) zich af vanwege een intern conflict over de aanleg van Blauwestad, een woonwijk die op de ooit ingepolderde grond in een kunstmatig meer moest worden gebouwd. Volgens de VCP was die nieuwbouw vooral bedoeld om rijke mensen uit de Randstad te trekken. Dat strookte niet bepaald met het antikapitalistisch gedachtengoed.

De NCPN zag dat anders: volgens medeoprichter Koert Stek, die in de jaren vijftig in Moskou studeerde, was het uitgangspunt vooral om alle grond van de grootgrondbezitters onder water te zetten. Het plan gaf hem naar eigen zeggen ‘het twijfelachtige gevoel eindelijk wraak te kunnen nemen op de tsaren van het graan’, dus kwam er een akkoord. Vanaf paviljoen Flonk, aan de oevers van het Oldambtmeer, kijkt u uit over dit waterrijke bouwproject, zodat u zelf kunt beoordelen hoe geslaagd het is.

Dit ommetje is een afwisselende fietstocht (graanvelden, bos, water, de mooiste statige herenboerderijen) met audiofragmenten die vertellen over de opkomst en ondergang van het communisme in Groningen. Kijk op volkskrant.nl/ommetjes voor de route en audiotour.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden