Festival maakt zelf geen kunst

Dat het Holland Festival aan fletsheid lijdt, is volgens Jan van Vlijmen aperte onzin. Dat neemt niet weg dat zijn programma de sporen vertoont van de bloedarmoede die de cultuur momenteel parten speelt....

NAAR HET oordeel van de Volkskrant van 1 november is het Holland Festival ernstig ziek, een opvatting waarmee de woordvoerders van een aantal zusterinstellingen vervolgens gretig instemmen.

Het komt mij niet alleen smakeloos en unfair, maar ook nogal oncollegiaal voor om tijdens de beslissende fase van de besluitvorming rond de komende Kunstenplanperiode zulke negatieve geluiden te spuien over het zogenaamde falen van het per definitie toch al kwetsbare Holland Festival.

In sommige kringen heerst al jaren een kwaadaardige sfeer rond het Festival; wat overigens niet wegneemt dat onze zalen voor gemiddeld 80 procent gevuld zijn. De oorzaken voor die sfeer zijn naar mijn mening nogal onwezenlijk. Ik zeg dat omdat er met terugwerkende kracht altijd enthousiast over het Festival is geschreven en gesproken. Tijdens zo'n festival zelf reageert het merendeel van de (randstedelijke) pers nogal eens zuur en negatief, maar enkele jaren later blijken dezelfde lieden vaak aan algehele amnesie te lijden.

Ik beschouw de reguliere kunstinstellingen binnen en buiten Amsterdam niet als 'leveranciers' van het Festival. Het is wel altijd mijn streven geweest om met ze samen te werken. Soms lukt dat: De Val van Mussolini, een coproductie met Toneelgroep Amsterdam en Theatergroep Hollandia; Rijkemanshuis, met Het Zuidelijk Toneel; Hiroshima Mon Amour met de Haarlemse Toneelschuur en het KunstenFESTIVALdesArts in Brussel.

Af en toe vinden onze programmatische ideeën gehoor bij de dansgezelschappen: het Kylián- en het Van Manen-programma in respectievelijk 1991 en 1992, en het Forsythe-programma in 1996.

Volgens de Volkskrant komt de gangbare 'analyse' voor de zogenaamde malaise bij het Holland Festival erop neer dat de ambitieuze programmering van het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO) en De Nederlandse Opera (DNO) het voor ons onmogelijk maakt een eigen positie te behouden.

Sinds 1991, toen ik directeur werd, zijn er 39 operaproducties gepresenteerd, waarvan het overgrote deel wereldpremières en eerste uitvoeringen in Nederland. Als we daar de DNO-producties van aftrekken, dan blijven er nog 33 over. In samenwerking met de Matinee op de Vrije Zaterdag kwamen vijf producties tot stand, dus we hebben het over 28 producties die door het Holland Festival zelfstandig zijn geproduceerd, al dan niet samen met buitenlandse instellingen.

Als men nu zeurt over het achteruitlopen van het aantal voorstellingen en het gebrek aan ideeën en een eigen gezicht, dan wil ik toch wel even in herinnering brengen wat er de laatste zes jaar alleen al op het terrein van de muziekdramatische kunst te zien en te horen is geweest. Hierbij wil ik volstaan met de meest in het oog springende voorbeelden;

De Mozartcyclus onder leiding van John Eliot Gardiner (altijd uitverkocht), de cyclus met vijf nieuwe Nederlandse opera's, bijzondere producties als The Cave van Steve Reich (hét nieuwe media-project avant la lettre), Dienstag aus Licht van Stockhausen, Prometeo van Luigi Nono, Un Re in Ascolto van Berio, de beide Chinese kameropera's, Oorlog en Vrede van Prokofjev, Oedipe van Enescu, Maschinist Hopkins van Max Brand - allemaal nieuw voor Nederland, maar kennelijk alweer helemaal vergeten.

Dat ook de ambitieuze programmering van het KCO geen ruimte laat aan een eigen Festival-muziekprogrammering is een gotspe. Wie het KCO-programma goed bestudeert, komt vanzelf tot de conclusie dat deze instelling wel de allerlaatste is die ons voor de voeten loopt.

Alles draait om één fundamenteel probleem: er is al jaren geen grote vernieuwende beweging in de kunst. Er is geen nieuwe avant-garde. Ik begrijp best dat het programma van het Holland Festival in de afgelopen tien jaar in dat opzicht als onbevredigend wordt ervaren, maar er zat nauwelijks meer in.

Een festival kan alleen maar tonen wat zich op diverse terreinen van de kunst voordoet, en het kan dat ook nog stimuleren door links en rechts opdrachten te verstrekken, maar dan houdt het op. Een festival kan niet zelf kunst máken.

Ik behoor op dit moment tot de weinigen in dit land die goed op de hoogte zijn van de stand van zaken in het buitenland, en ik kan niet anders dan een zekere stagnatie constateren. Misschien ligt daar wel de diepere verklaring voor het feit dat men zich zo krampachtig richt op randverschijnselen als de nieuwe mediakunst. Ook de programma's van andere grote buitenlandse festivals doen vermoeden dat deze observatie wel eens juist zou kunnen zijn.

Ondanks de vele handicaps - er moesten onder andere enorme financiële achterstanden worden ingelopen - hebben wij het uiterste gedaan om althans de kwaliteit zoveel mogelijk te handhaven. Natuurlijk zijn er ook mislukkingen en teleurstellingen te melden, maar dat is inherent aan dit vak en geldt voor alle kunstinstellingen. Soms moet er wegens gebrek aan geld - en dat was dit jaar het geval - op een veel te laat moment nog worden geannuleerd, waardoor de samenhang in een programma wordt aangetast.

Het is waar dat wij er niet in zijn geslaagd een 'bruisende' festivalsfeer te creëren, en ook een duidelijk publiekscentrum tijdens het festival is niet van de grond gekomen, voornamelijk omdat we ons dat financieel niet konden veroorloven.

Natuurlijk moet er ook een andere koers worden ingeslagen en misschien gaat mijn opvolger zich met nieuw elan storten op de nieuwe media, dat nieuwe toverwoord voor een eigentijdse programmering.

A propos, van wie komt toch het bericht dat die zogenaamde impasse waarin het Holland Festival verkeert ertoe heeft geleid dat de in het Volkskrant-artikel genoemde kandidaten voor het directeurschap zich om die reden zouden hebben teruggetrokken? Van vier van de vijf genoemde kandidaten weet ik met zekerheid dat dit pertinent onjuist is! Misschien is dit wel tekenend voor de berichtgeving rond het Holland Festival.

Jan van Vlijmen is directeur van het Holland Festival.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden