Femke Halsema: Tijd verzacht ook mijn kijk op 'verwerpelijke' Thatcher

Het publieke beeld van politieke leiders verzacht met de tijd. Maar Margaret Thatcher, betoogt Femke Halsema, verdient een onsentimentele biografie.

Margaret Thatcher in de jaren '80.Beeld getty

Met de tijd verzacht vaak het beeld dat wij hebben van onze politieke leiders. We verliezen de emotie die we voelden toen zij, jaren eerder, met de meest vreselijke maatregelen kwamen. Daarvoor in de plaats treedt dan sentiment om de gedateerde pakken, de geföhnde kapsels en onze eigen 'jonge' verontwaardiging. Ouderdom maakt ook kwetsbaar. De bekende gestalte raakt gebogen en de kleur en felheid verdwijnen uit de ogen.

De voorzichtig schuifelende tred van Frits Bolkestein voegt ontroering toe aan de pesterige provocaties en venijnige welbespraaktheid die zijn handelsmerk zijn. Een paar jaar geleden zag ik een foto van Wim Kok in een roddelblad. Heel alleen zit de oud-premier in een bushokje, gekleed in een Columbo-achtige regenjas. Hij leunt wat voorover, in zijn hand heeft hij losjes een roze strippenkaart, het herkenningsteken van bejaarden. En ondanks mijn boosheid in diezelfde tijd over zijn opportunistische gedraai over topinkomens, dacht ik onwillekeurig 'ach'.

Maar spontaan en langzaam toenemende mildheid over het gedrag en de opvattingen van onze oude politieke leiders, is iets heel anders dan het manipulatief opgedrongen krijgen van een al te sentimenteel beeld van een oude wereldleider.

Oude, kwetsbare vrouw
Toen ik de film The Iron Lady over het leven van Margaret Thatcher zag, moest ik denken aan de commerciële posters van David Hamilton, waarmee in de jaren zeventig en tachtig menig meisjeskamer was behangen: vaselinefoto's van bloemige, half ontklede en net ontluikende pubermeisjes die met grote onschuldige ogen naar de lens staren. Hoewel de oude Thatcher in de film weinig weg heeft van deze feeërieke verschijningen, is het toch alsof Hamiltons camera steeds op haar is gericht.

De eindeloze aaneenschakeling van soft-focus scènes van een oude, kwetsbare vrouw in een schemerige kamer, de zorgvuldig verzamelde pasteltinten van haar oude ochtendjas en meubels, de bevende handen en het uitgesponnen verlangen naar de dode echtgenoot: het dient geen ander doel dan ons wee en ontvankelijk te maken, dan de film en het hoofdpersonage met een snik te omarmen. 'Die lieve oude tante Maggie'.

Hoeveel sentiment, hoeveel opgedrongen ontroering kan een historische leider verdragen? Wanneer wordt het onverdraaglijk omdat je door de vaseline niet meer kan scherp stellen op haar politieke daden - goede en slechte?

Geliefd en gehaat
Weinig na-oorlogse politici zijn met zoveel hartstocht gehaat (en vereerd!) als Margaret Thatcher.

Drie jaar nadat hij de internationale kreun-hit I want you uitbracht, schreef Elvis Costello in 1989 een lied over Margaret Thatcher: Tramp the dirt down. De weerzin die uit zijn lied spreekt was toen bepaald niet uitzonderlijk, maar is ook twintig jaar later nog confronterend: 'Toen Engeland de hoer was van de wereld/ was Margaret Thatcher haar Madam/ en de toekomst leek zo glanzend en helder als zwart asfalt (..) Ik wil lang genoeg leven om ervan te genieten/dat als ze je eindelijk in de grond stoppen/ ik op je graf kan staan en de aarde aan kan stampen.'

Toen ik in de jaren tachtig de fase van de David Hamilton-posters ontgroeide en enig politiek benul kreeg, werd Margaret Thatcher ook voor mij een symbool van alles wat verwerpelijk was. Met haar provocaties gaf ze daar genoeg voeding aan: haar hardvochtige opvattingen over armoede als de schuld van de armen, haar beruchte uitspraak in 1987 dat 'there is no such thing as society' en haar openlijke geflirt met het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Talrijk waren haar filippica's tegen het socialisme, waarbij ze gemakshalve het totalitaire socialisme in het voormalige oostblok en de gematigde West-Europese sociaal-democratie op een hoop gooide.

Daarbij was haar retoriek het meest onschuldig. Haar Thatcherism, vormgegeven in een reeks van privatiseringen, in de deregulering van de financiële markten, in het uitkleden van de publieke sector en het ondermijnen van de vakbonden en het zelfbewustzijn van de arbeidersklassen, verdeelde de Engelse samenleving diep. Er loopt ook een rechte lijn van het neo-liberalisme dat Thatcher en haar compagnon Reagan introduceerden naar de huidige financiële en economische crisis. En alsof dit allemaal niet genoeg was startte ze ook nog eens de absurdistische Falklandoorlog die aan honderden Argentijnse en Engelse soldaten het leven kostte.

Maar onvermijdelijk heeft de tijd ook zijn werk gedaan in het beeld dat ik van Margaret Thatcher heb. Nu kan ik erkennen dat ze een belangrijke rol heeft gespeeld in de beëindiging van de Koude Oorlog, zoals het bewonderenswaardig is dat zij de moed had om de hypotheekrente-aftrek in Engeland af te schaffen.

Lees het hele verhaal in de Volkskrant.

De 'echte' Thatcher.Beeld getty
En Meryl Streep die Thatcher speelt in The Iron Lady.Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden