Feministisch boegbeeld Fay Weldon vindt jonge feministen hysterisch

'Het is zo modieus geworden om een willoos slachtoffer te zijn'

Feministisch boegbeeld Fay Weldon (86) ziet het feminisme van nu hoofdschuddend aan. Juist vrouwen en transgenders moeten het ontgelden in haar nieuwste roman.

Fay Weldon: 'Het is zo modieus geworden een willoos slachtoffer te zijn.' Foto Harry Borden / Getty

Leven en liefdes van een duivelin is de roman die Fay Weldon literaire naam en faam bracht. Ook groeide de schrijfster uit tot een feministisch icoon. In het boek, uit 1983, rekent een doorsnee vrouw, Ruth, genadeloos af met zowel haar overspelige echtgenoot als diens geliefde, een onnozele schrijfster van al even onnozele damesromannetjes. In een bizar verhaal neemt Ruth, de huissloof, ultieme wraak. Dankzij een absurde mate van cosmetische chirurgie wordt zij een mannenverslindster, een duivelin.

Het boek - verfilmd met Roseanne Barr en Meryl Streep - werd een oproep aan vrouwen om voor zichzelf op te komen. Op dat moment had Weldon al jarenlang stereotiepe genderrollen ter discussie gesteld. Sinds haar debuut in de jaren zestig schreef ze een duizelingwekkende hoeveelheid romans, korte verhalen en toneelstukken, waarin de vrouw zich toch maar mooi wist te ontrukken aan het patriarchaat.

Die rode draad sluit aan bij haar eigen biografie. Fay Weldon gold al vroeg als een vrijgevochten vrouw. In de jaren vijftig ontvluchtte ze het katholieke Schotland toen ze op jonge leeftijd zwanger werd. Ze was gek op mannen en maakte het nachtleven in Londen onveilig, terwijl oma op de baby paste. Bij het reclamebureau waar ze furore maakte als copywriter wist ze het klanten ook buiten kantoortijden naar de zin te maken.

Lange tijd werd reikhalzend uitgekeken naar een vervolg op Leven en liefdes van een duivelin. Dat is er nu. Dood van een duivelin verschijnt komende week. Ruth, 84 jaar, runt het Instituut voor Gendergelijkheid. Ze wordt bijgestaan door een knappe, vastberaden en ambitieuze vrouw die heeft besloten dat ze lesbisch is. Als zij gevoelens krijgt voor Ruths naïeve kleinzoon overtuigt ze hem dat hij een vrouw moet worden: een advies dat hij tamelijk goedmoedig opvolgt. 'Dat leek me wel een geestig idee', grinnikt de bedenkster van het plot.

Fay Weldon grinnikt wat af. Na 86 jaar hebben haar pretoogjes niets verloren van hun jeugdige rebellie. De legendarische schrijfster woont boven op een heuvel in Shaftesbury, een van de oudste stadjes in Engeland. Voor de deur van haar Victoriaanse huis zijn de restanten van twee gevelde pruimenbomen uit haar tuin opgestapeld, klaar voor de open haard. Weldon ontvangt in de woonkeuken met zwarte thee. Twee uur lang zal ze volkomen sereen in haar stoel zitten. Haar stem is zacht en breekbaar. Het zonlicht valt door het raam op haar witte haar.

CV Fay Weldon

1931 Geboren in Worcester
1949 Studies psychologie en economie, Universiteit St Andrews, Schotland
1959 Eerste baan als copywriter
1967 Debuutroman: En mevrouw ging er vandoor
1983 Literaire doorbraak: Leven en liefdes van een duivelin
1983 Voorzitter literaire Booker Prize
2001 Onderscheiden als Commandeur in de Orde van het Britse Rijk
2003 Autobiografie:Auto da Fay
2012 Gastdocent creatief schrijven aan Bath Spa University in Bath
2017 Dood van een duivelin

Fay Weldon is schrijfster van tientallen romans en scripts voor toneel en tv. Ze woont met haar derde echtgenoot in Shaftesbury, Dorset. Ze heeft vier zonen en drie stiefzonen.

U bent wel 'hét symbool van het feminisme' genoemd. Is dat hoe u zichzelf ziet?

'Nee, het zijn altijd anderen die zoiets vinden. Onredelijk is dat stempel niet, want ik schreef over sterke vrouwen in een tijd dat zij het moeilijk hadden om onafhankelijk te zijn van hun man. Ik zie mezelf echter vooral als een schrijfster die observeert wat er om haar heen gebeurt.'

Hoe heeft u het feminisme de wereld zien veranderen?

'Het feminisme was een ongekend snelle revolutie. Feministen gingen de strijd aan om de verschillen tussen de seksen weg te nemen. Uiteraard wonnen ze die strijd, want vrouwen zijn nu eenmaal beter in praten. Zo hebben ze de man weten te ketenen.'

Vindt u dat vrouwen hebben gewonnen?

'Jazeker. Kijk maar eens naar de moderne man, die zich volledig heeft aangepast: hij doet mee in het huishouden en werkt een dagje minder om thuis luiers te verschonen. Zo ongeveer alle mannen noemen zich tegenwoordig feminist. Wel denk ik dat we inmiddels kunnen concluderen dat het kapitalisme heeft gewonnen.'

Het kapitalisme?

'De kapitalist wil zo veel mogelijk mensen onderwerpen en voor hem laten werken. Feminisme kwam hem goed van pas; zo konden ook de vrouwen gaan werken en geld voor hem verdienen, terwijl hij dankzij de grotere vijver van potentiële werknemers de salarissen laag kon houden. Het gevolg? De man verdient tegenwoordig vaak niet meer genoeg om een gezin te onderhouden, wat slecht is voor zijn zelfbeeld. En de vrouw heeft voortdurend verdriet, want op de enkelingen na met een rijke echtgenoot moet zij eveneens werken om het gezin te onderhouden en de huur te betalen.'

Denkt u dat vrouwen eigenlijk niet willen werken?

'De meesten wel, denk ik, maar een moeder van jonge kinderen over het algemeen niet. Jammer voor haar dus, want zij moet haar kinderen naar de opvang brengen. Daarom zullen zij niet op dezelfde manier van hun moeder houden als vroeger het geval was, omdat kinderen zich intuïtief verraden voelen, want mama gaat kennelijk liever naar kantoor. Dat zie ik als de tragedie van het feminisme.'

Vindt u het feminisme dan wel zo geslaagd, alles afwegende?

'O, zeker wel. Wel is het leven van een vrouw nu problematischer dan het een paar generaties geleden was. Daar zijn wij vrouwen nog niet aan gewend.'

Met haar kritische blik op de gevolgen van de arbeidsparticipatie van vrouwen staat Fay Weldon niet alleen. Ook prominente Amerikaanse feministen als Nancy Fraser en Camille Paglia erkennen dat economische vrijheid weliswaar zelfstandigheid bracht, maar vinden dat het naïef is te denken dat er niet een andere, minder zonnige kant is. Het is een kant die jongere feministen volgens hen te weinig onder ogen zien.

Ook met andere opvattingen schaart Weldon zich in een reeks illustere voorvechters van het feminisme die zich soms scherp afzetten tegen een nieuwe golf vrouwen die strijden voor hun zaak. Zo wijzen Amerikaanse iconen als Christina Hoff Sommers en de Australische Germaine Greer erop dat hun jongere zusters de vrouw voortdurend afschilderen als kwetsbaar en hulpbehoevend - en de man als een beest dat moet worden getemd. Zie hun campagne om gefluit op straat te beboeten, of om mannelijke studenten te verplichten tot een cursus om te leren dat ze eerst een document met wederzijdse toestemming moeten ondertekenen voordat ze de liefde bedrijven. Het is opvallend dat de meest uitgesproken kritiek afkomstig is uit een oudere generatie: Hoff Sommers is 67 jaar, Fraser en Paglia zijn 70, Greer is 78.

Is er volgens u sprake van een generatiekloof onder feministen?

'Absoluut. De jonge vrouwen hebben een chronisch teveel aan zelfvertrouwen en een schrijnend tekort aan humor. Ze vinden dat ze overal recht op hebben. Ze hebben een theorie over alles, ook wanneer ze er geen verstand van hebben, en ze zijn overtuigd van hun eigen gelijk.'

Een generatie zelfbewuste vrouwen, dus. Dat moet u toch deugd doen?

(Onverstoorbaar:) 'En ach, dat de jonge vrouwen zo vreselijk zijn voor mannen, dat kan ik hun ook niet kwalijk nemen; dat is hoe wij ze hebben opgevoed in onze feministische samenleving. Zij hebben geen enkel benul van de bevrijding waarvoor in mijn tijd is gestreden en voor de moed die daarvoor destijds nodig was.'

'Bij #MeToo zien we dat vrouwen mannen gaan aanklagen voor wat uiteindelijk biologie is.' Foto ANP

Wat vindt u van #MeToo?

'Nogal hysterisch. Bij jonge vrouwen gaat het vaak om iets wat oude vrouwen als ik zien als triviaal. Daar komt bij dat het zo modieus is geworden een willoos slachtoffer te zijn, alsof je zelf geen enkele verantwoordelijkheid draagt voor wat dan ook. Dat is volgens mij het tegenovergestelde van feminisme, want écht feminisme wil de vrouwen trots, sterk en verantwoordelijk maken. Bij #MeToo zien we dat vrouwen mannen gaan aanklagen voor wat uiteindelijk biologie is: evolutionair is het zo gekomen dat mannen houden van de billen en de borsten van vrouwen.'

Dat betekent toch niet dat mannen zomaar aan die billen en borsten mogen zitten?

'Klopt. Dus als ze dat tegen je wil doen, moet je ze een klap in hun gezicht geven.'

Niet alle vrouwen durven een klap uit te delen.

'Nee, het is uiteraard veel gemakkelijker om er achteraf over te klagen. Ik besef heus dat het niet gemakkelijk is om je leidinggevende of een collega een klap te verkopen, maar lieve dames, bedenk één ding: een man die tegen jouw zin aan je borsten of billen zit, is een vervelende man en met zo iemand moet je niets te maken willen hebben. Dus dan kan je 'm net zo goed slaan.

'Trouwens, u weet toch wel dat een hele hoop vrouwen er niets op tegen hebben om een beetje seksueel lastiggevallen te worden? Zij genieten ervan als mannen hen opmerken. Misschien speelt jaloezie hier een beetje mee; het zijn natuurlijk altijd de knappe vrouwen, en niet al die middelmatige, die de aandacht van mannen krijgen... O, wacht, dit moet u niet opschrijven, hoor. Anders krijg ik problemen.'

U komt niet over als iemand die zich daar veel zorgen om maakt.

'U heeft gelijk, schrijft u het toch maar op. Veel vrouwen doen hun best om er seksueel aantrekkelijk uit te zien door hun benen, billen en borsten goed te laten uitkomen en hun lippen te stiften. Dat is prima, maar dan moeten ze ook niet verbaasd zijn dat mannen daarop reageren.'

Nu doet u het weer! Er verzorgd en aantrekkelijk uitzien is toch geen uitnodiging om te worden lastiggevallen?

'Ah, ik merk dat u correct bent afgericht; het is de vrouwen in Nederland goed gelukt om van mannen als u feministen te maken. Kijk, als we mannen en vrouwen bij elkaar brengen - in de samenleving, op de werkvloer - kun je niet verwachten dat er geen seksuele spanningen zullen ontstaan. Je kunt wel met hoogdravende woorden een einde bepleiten aan het seksisme en je kunt vast een hoop mensen achter zo'n leuze scharen, maar zo'n doel kun je nooit bereiken. Het lukt al helemaal niet door je eenzijdige, zielige verhaaltje op social media te delen met een hashtag erbij. Dat is juist ontzettend passief.'

Er is weinig voor nodig om Fay Weldon iets provocerends te laten zeggen. Tijdens ons gesprek beweert ze onder meer dat mannen een oorlog altijd zagen als een prettige afwisseling van hun brave leventje. Dat homoseksuelen er ooit voor streden om te worden geaccepteerd om hoe ánders ze waren en kijk nu eens, tegenwoordig willen ze juist hetzelfde brave burgerleventje als iedereen, compleet met huwelijk en al. Dat een moderne feminist het niet durft op te nemen voor haar onderdrukte zusters in 'warmere landen' uit vrees te worden uitgemaakt voor racist of islamofoob. Het is niet allemaal even samenhangend, maar Weldon vertelt het met een grote vanzelfsprekendheid, zonder al te veel emotie of misbaar. Heel serieus neemt ze zichzelf niet, bekent ze, maar wel meent ze alles wat ze zegt.

Hoewel, dat zegt ze. Ze zegt óók dat het leven interessanter is als je af en toe iets verzint. Wanneer de taperecorder op de keukentafel kuren lijkt te vertonen (loos alarm, zo blijkt), stelt Weldon haar bezoek gerust: 'Ach, schrijft u maar gewoon wat op. Het maakt me niet uit. Echt niet.'

Waarom wilde u transgenders een plek geven in uw nieuwe roman?

'Germaine Greer kwam in de problemen toen ze zei dat een man niet zomaar een vrouw kan worden door simpelweg zijn geslachtsdelen te laten verwijderen. Mensen reageerden geschokt, maar ik vond het geen vreemde redenering. Ik ging erover fantaseren wat er gebeurt als steeds meer mensen hun gender veranderen en zo begon ik al dat gedoe rond transgenders te zien als een sluwe poging van mannen om de vrouwen weer de baas te worden.'

'Ik ging erover fantaseren wat er gebeurt als steeds meer mensen hun gender veranderen.' Foto EPA

Denkt u dat transgenders deel uitmaken van een grootscheeps complot?

'We hebben het hier toch gewoon over cosmetische chirurgie? Wist u dat een man die vrouw wil worden er doorgaans voor kiest om zijn stembanden níét te laten corrigeren? Zo behoudt hij zijn mannelijke stem, de stem van macht. Als hij zijn stembanden operatief laat corrigeren, krijgt hij een hoog, lief piepstemmetje, maar mannen willen geen hoog, lief piepstemmetje. Ze willen hun commanderende stem behouden... Interessant, nietwaar?'

Een ander feministisch boegbeeld, Gloria Steinem, 83 jaar, had eveneens moeite met transgenders. Begrijpt u dat veel van hen niet zo blij zijn met de tegenwind uit de hoek van gerespecteerde feministen?

'Nee, ik zou niet weten waarom. Een mens zou wat steviger in zijn of haar schoenen moeten staan.'

Het gaat om mensen die een moeilijke, moedige beslissing hebben genomen en strijden voor erkenning en bevrijding, net als de vroege feministen.

'Dat klopt. Ik herken zonder meer dat het dezelfde strijd is. Daarom heb ik ook alle sympathie voor transgenders.'

Sympathie? Maar u zegt net...

'Kom, het is toch werkelijk treurig als mensen zich zo druk kunnen maken om een roman? Ik had veel plezier om het boek te schrijven en ik hoop dat het vermakelijk is om het te lezen.'

Meent u het dan niet als u zich kritisch uitlaat?

'Jawel, ik meen alles wat ik zeg. Maar ik hoop dat ik transgenders niet boos maak, maar aan het lachen krijg. Als dat niet zo is, dan spijt me dat. Weet u wat het is? Mensen zeggen tegenwoordig bij het minste of geringste dat ze gekwetst zijn als ze iets opvangen waar ze het niet mee eens zijn. Dat zeggen ze alleen maar, zodat ze zielig en kwetsbaar zijn en dan krijgen ze aandacht en begrip. Dat is pure tirannie. Onze samenleving doet denken aan de oude Sovjet-Unie. Voor een dwarse opinie word je misschien niet naar de goelag gestuurd, maar wel wordt je elke mogelijkheid ontnomen om nog ergens je mening te geven.'

Dat lijkt u er niet van te weerhouden u uit te spreken.

(Minzaam:) 'Ach, ik ben oud. Als je ouder wordt, word je minder relevant. Dan laten ze je nog eventjes doorratelen.'


Het moderne feminisme: zegen of vloek?

Het dubbele gezicht van Ivanka Trump

Een machtswellusteling, of juist hét voorbeeld van een powervrouw? Ivanka Trump is een vrouw met twee gezichten, stelt Anna van den Breemer.

'In het moderne feminisme is een vrouw zichzelf als ze een mannencliché imiteert'

De slet als nieuwe boegbeeld van het moderne feminisme? Malou van Hintum zou liever zien dat vrouwen en mannen wat méér sletvrees hebben.

In de tentoonstelling Queensize wordt pijnlijk duidelijk hoe moderne vrouwen naar zichzelf kijken

De vrouw die zichzelf probeert op te maken terwijl ze seks heeft, laat precies zien wat er nog steeds mis is met het vrouwelijk zelfbeeld. Anna van Leeuwen bezocht de prikkelende tentoonstelling Queensize.

Foto anp
Meer over