Felle aanval op de goede smaak

De expositie Funked Up! over het Italiaanse ontwerpplatform Memphis begint niet met een lamp of een tafel. Voordat er ook maar een meubel is te zien van Ettore Sottsass, Michele De Lucchi of een van de andere zes ontwerpers, wordt de bezoeker door een donkere kamer geleid.

Hier staan zes tv-schermen waarop beelden uit de jaren tachtig zijn te zien, zoals de roze hemden van Adam ‘big hair’ Curry, de fluorescerende haarband van Henny Vrienten en de dansende poppetjes van Keith Haring. Het kleurrijke en uitbundige Memphis-design sluit naadloos aan bij deze iconen van de popcultuur.

Lelijke jaren tachtig-kitsch, dat is wat veel mensen zullen denken bij het zien van bijvoorbeeld de kast Malabar van Sottsass, die is opgebouwd uit Romeinse zuilen en pastelkeurige steunen. Deze asymmetrische kast heeft contrasterende vormen, zoals een zuivere geometrie en grillige krullen. Het afgesloten opberggedeelte bevat bruin en beige laminaat. Het is inderdaad het soort meubel dat zomaar kon figureren in het huis van een proleterige drugsbaron in een aflevering van Miami Vice.

Om de tijdgebonden esthetiek van Memphis te onderstrepen, zijn de ongeveer vijftig producten, variërend van sieraden en serviezen tot lampen en kasten, op de overzichtstentoonstelling Funked Up! in het Stedelijk Museum in Den Bosch in grote zwarte dozen geplaatst. In deze kolommen, die volgens het Memphis-gedachtengoed van glimmend plastic zijn vervaardigd, zijn uitsparingen waarin het design als obscure relikwieën uit een ver verleden ligt uitgestald. Daarmee wordt het culturele belang van Memphis ernstig tekortgedaan.

Het doorbreken van het onderscheid tussen de hoge en lage kunst was juist een van de uitgangspunten van Memphis. Dat werd gedaan door het ontwerpen van expressieve ontwerpen waarin inspiraties als pop art, rock ’n’ roll, art deco en volkskunst uit exotische oorden als India en Afrika samenvallen. Mooi en lelijk, kunst en kitsch, voor de leden van Memphis waren het achterhaalde begrippen om design te beoordelen. Niet voor niets was het Alessandro Mendini, weliswaar geen officieel lid van Memphis maar wel een tijdgenoot en geestverwant, die destijds opmerkte: ‘Goede smaak is niets bijzonders. Het is slechts een vorm van slechte smaak.’

Het ontwerpcollectief wordt in 1981 opgericht in Milaan uit onvrede met de dominerende formele en functionalistische designopvattingen. Drijvende kracht achter Memphis is de dan 65-jarige architect Ettore Sottsass. Op een bijeenkomst in zijn huiskamer waar de principes van Memphis worden vastgelegd, blijft een langspeelplaat van Bob Dylan op een kras haken in het nummer Stuck inside of Mobile with the Memphis blues again. Met zijn verwijzingen naar de rock ’n’ roll van Elvis, de gedemocratiseerde Amerikaanse suburbs en de Oud-Egyptische stad Memphis waar de god van de kunst Bah woonde, was er snel overeenstemming over een naam voor het te vormen collectief.

Deze bevrijding van het modernisme met ontwerpen waarin niet functie maar vorm het belangrijkste is, neemt al snel de vorm aan van een aanklacht tegen de ‘goede smaak’. Het was immers een culturele elite die bepaalde dat de strenge meubels van Le Corbusier of Bauhaus ‘goed’ waren en het vrolijke fifties-design uit de Verenigde Staten ‘fout’ was.

Een kast werd beplakt met laminaat. De lamp Tahiti (1981) van Sottsass oogt als een speelgoedvogel en is gemaakt van contrasterende materialen als staal, plastic en hout met laminaat. Peter Shire voorziet zijn stoel (1982) van vloekende kleuren als knalrood, diepgrijs, vaalbruin, donkerpaars en felgeel. Matteo Thun beschildert in 1981 een blauw aardewerken theepot met gouden puntjes. Met zijn piramidevormige tuit en de veelzeggende naam Nefertiti refereert het ontwerp aan het oude Egypte.

Gaandeweg vervalt Memphis steeds meer in een herhaling van zetten – nog meer laminaat, nog grilliger vormen, nog gekkere kleurcombinaties. Daarbij is dit design door de complexe productie veel te duur voor een breed publiek. Het doel van de democratisering van design wordt niet bereikt, en het collectief implodeert als Sottsass gedesillusioneerd opstapt.

Toch heeft Memphis de productvormgeving blijvend beïnvloed. De acht leden – later zouden het er meer worden – waren niet opgeleid als ontwerper maar als architect. De ontwerper was destijds nog iemand die anoniem achter een bureau industriële producten tekende. Maar dankzij Memphis kreeg hij een gezicht.

Daarbij maakten de Memphis-ontwerpers met hun expressieve design ruimte voor kleur, fantasie en persoonlijke uitdrukking; zelfs het verhalende en conceptuele Droog Design is schatplichtig aan de expressieve ontwerpen van Sottsass en de rest. Ook de huidige sterontwerpers als Studio Job en Marcel Anders plukken hiervan nog steeds de vruchten. Lelijk of niet, zonder Memphis was design een stuk saaier geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden