Fascinerender dan de meest geromantiseerde levensschets Alan Walker voltooit driedelige biografie van Franz Liszt

SCENARIO VOOR Lisztfilm 225: De componist Franz Liszt, een magere vijftiger met verweerde trekken, houdt in de omgeving van Rome halt bij een vervallen klooster, genaamd Madonna del Rosario....

ROLAND DE BEER

Hij krijgt een cel. Zijn meubilair bestaat uit een bed, een tafel en een huiskamerpiano die betere tijden heeft gekend (een D ontbreekt). Zijn bezigheden bestaan uit componeren - de twee Franciscus-legenden; het oratorium Christus - en een devoot bewerken voor de piano van Beethovens symfonieën. Tijdens de diensten van de drie kloosterlingen bespeelt Liszt het harmonium (het behoeftige klooster heeft geen orgel). Vanuit de moestuin beluisteren de broeders af en toe een Beethovensymfonie.

Na drie weken krijgt Liszt in zijn cel bezoek van de paus. Hij heeft de kardinalen Hohenlohe en De Mérode bij zich. Liszt speelt zijn nieuwe Vogelpreek van Sint Franciscus voor op de piano met de ontbrekende D. Het volgende nummer ligt de paus beter in het gehoor. Liszt kiest zijn virtuozenbewerking van 'Casta Diva', uit de opera Norma van Bellini. Zijne Heiligheid zingt de aria uit volle borst mee.

Van monseigneur Hohenlohe ontvangt Liszt enige tijd later de lagere priesterwijdingen. De Hohenlohe die hem de kruin scheert en voorgaat in het gebed, is dezelfde kardinaal die kort tevoren de regisseur was van een intrige van onwaarschijnlijke dimensies, gericht tegen Liszt en zijn vriendin, de uit de Oekraïne naar Weimar gevluchte prinses Carolyne von Sayn-Wittgenstein.

De prinses, die om met Liszt te kunnen trouwen haar eerdere huwelijk nietig verklaard moest zien te krijgen, heeft daartoe geprocedeerd tot bij de tsaar in Petersburg en het Vaticaan. Ze is dertien jaar gedwarsboomd door aangetrouwden, die op haar miljoenen azen. Ze werd met Liszt nagezeten door Russische geheim agenten die (onder meer) een ontvoering voorbereidden van haar dochtertje Marie. Marie zou later trouwen met een jongeman uit de Duitse familie Hohenlohe.

Liszts vriendin is in Rome gaan wonen, om de nietigverklaring van haar eerste huwelijk zelf te kunnen bepleiten bij het Vaticaanse gerecht. Ze heeft er de steun gezocht van kardinaal Hohenlohe, niet beseffend dat deze achter haar rug de regie van alle tegenacties in handen heeft genomen, om te voorkomen dat het Sayn-Wittgensteinfortuin de Lisztkant op zou gaan. Het Vaticaan stelde haar na eindeloze kuiperijen in het gelijk.

Scène x: in de avond voor het huwelijk met Liszt, verschijnt in de Romeinse kerk waar de plechtigheid zal plaatsvinden alsnog een groep familieleden, die haar beschuldigt van meineed, en uitstel eist. Von Hohenlohe stuurt ze op haar dak, en slaagt. Carolyne stort in en ziet verder van ieder huwelijk af, ook al is haar zaak gewonnen. Ze zal zich terugtrekken in haar appartement aan de Piazza di Spagna, en haar leven al sigarenrokend 'in dienst van de kerk' stellen.

Liszt gaat in retraite en hult zich in priesterrok - zonder de eed te zweren van het celibaat. Tussen de musicus en Von Hohenlohe ontwikkelt zich een curieuze vriendschap.

Film 225 is hiermee nog niet afgelopen. Het scenario heeft, zoals alle afleveringen in de filmreeks 1 tot 400, een open eind. Wat we aanmoeten met scènes als 'Liszt ontmoet een pater die een pianoleerling van hem blijkt te zijn en ontvangt van hem de hostie', we weten het niet. Lastiger in beeld te brengen: 'Weense criticus vergelijkt Liszts Franziskus von Paola über den Wogen schreitend met het Zeebad van Ostende'. Onbruikbaar: 'Liszt meent in de Sixtijnse kapel de schimmen te zien van Mozart en Allegri, en componeert een Evocation waarin hij het Ave Verum en Allegri's Miserere tot versmelting brengt'. Liszts vriend Hohenlohe zou later trouwens onder verdachte omstandigheden aan zijn eind komen.

Liszts leven is 'niet te filmen'. Wie het fenomeen wil begrijpen, zal de anekdote onmogelijk kunnen ontberen, en zal merken dat elke nieuwe wending ook weer nieuwe raadselen impliceert. Dat het fenomeen niettemin scherpgesteld voor ons staat, is voor een belangrijk deel de verdienste van de Canadese biograaf Alan Walker.

Walker heeft zijn Franz Liszt opgedragen aan de 'Lisztianen aller landen, waar ze ook mogen zijn'. Zo stond het veertien jaar geleden in deel 1, The virtuoso years (1811-1847). Zo stond het ook in The Weimar Years (1848-1861). In de opdracht van The final years (1861-1886), de laatste aflevering van wat zonder voorbehoud een van de beste componistenbiografieën genoemd kan worden die ooit werden geschreven, bewijst Walker dezelfde Lisztians across the world zijn genegenheid.

0 NDERS DAN de toon van de opdracht suggereert, vormt deze doelgroep geen versplinterd gezelschap van zeloten die een hart onder de riem best kunnen gebruiken. Maar rond 1970, toen Walker zijn materiaal begon te verzamelen, leek het daar wel sterk op. Zelfs de 'late Liszt' moest toen nog goeddeels in kaart worden gebracht - de Liszt wiens sobere, visionaire Spätwerk een totem zou worden van de twintigste-eeuwse post-avantgarde.

Dat er nu Lisztgenootschappen zijn tot in de South Pacific, is niet alleen de verdienste van Alan Walker. Dat ook de jongere virtuoos Liszt een bron is geworden van ontdekkingen en herontdekkingen, is ook niet uitsluitend aan Walker te danken. Maar het lijdt geen twijfel dat zijn speurderswerk heeft bijgedragen aan het besef dat de rijpere Liszt en de jongere Liszt als het erop aankomt dezelfde Liszt zijn.

In de jonge pianist huisde al een utopische seminarist. Maar aan de andere kant: de oudere Abbé Liszt was niet uit op een positie in het Vaticaan, stelt Walker (anders dan vaak wordt gezegd). Walkers werk is de vrucht van detective-instinct en vertelzucht. Geleid door het adagium 'geen voorval zo onwaarschijnlijk, of er moet een reden zijn', heeft Walker een resultaat bereikt dat fascinerender is dan de meest geromantiseerde levensschets.

Systematischer dan de eveneens geduchte moderne Lisztbiograaf Deszö Legány, die het fenomeen vooral bekijkt vanuit Hongaars perspectief, is de Canadees de aartsreiziger Liszt nagereisd door Europa. Walker heeft archieven onderzocht die voorheen dicht werden gehouden of domweg werden genegeerd. Hij strooit met nieuwe archiefvondsten, en geeft in alle gulheid aan op welke plank van het geheime archief van het Vaticaan het document van Hohenlohe's machinatie is te vinden (plank 260), in welke oude DDR-doos in Weimar gezocht kan worden naar deze of gene vermaning van Carolyne, en in welk dossier in Saint Tropez te lezen valt hoe Liszts dochter Blandine overleed aan borstontsteking.

Walker is pas gaan publiceren na ook de sporen van schijnbaar onbeduidende randfiguren te zijn nagegaan. Liszts portret is mede een portret van zijn leerlingen. Liszts leven is bij Walker ook het leven van zijn achtereenvolgende huisknechten, die toen de Abbé tweede klas begon te reizen toch luxe mochten zitten. Wat de zelfbenoemde kozakkengravin, pianististische brokkenpilote en schandaalromanschrijfster Olga Janina betreft, die Liszt in Boedapest onder schot kwam houden met een pistool: Walker heeft niet gerust tot hij in een Zwitsers bevolkingsregister afscheid van deze wat ongelukkig uitgevallen amour kon nemen, waar ze stond ingeschreven als madame (markiezin?) Orbeliani.

Lisztfilm zoveel: De Abbé komt in het Zwitserse Triebschen verhaal halen bij zijn voormalige vriend Richard Wagner, die er in München een puinhoop van heeft gemaakt door het aan te leggen met Liszts dochter Cosima, de vrouw van Wagners toegewijde meesterdirigent Von Bülow. De sequence eindigt waar Liszt en Wagner diepgeroerd de zangpartijen brullen uit het nieuwe handschrift van Wagners opera Meistersinger. Scène x: in Venetië zal Wagner later (hoogstwaarschijnlijk) de doodsmuziek horen die de 'late Liszt' bezig is te componeren - droef geïnspireerd door Wagners hartkrampen. Wagner vindt het knullig gepingel. Laatste shot: Liszts pantoffels. Hij ligt in Bayreuth op sterven, terwijl Cosima bezig is het Wagnerfestivalgedruis in banen te leiden.

Alan Walker: Franz Liszt, The final years. Knopf, ¿ 113,50).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden