BOEKRECENSIEPER IMPERATIEF PLAKKAAT

Fascinerende studie van de eerste ‘lockdown’ (in de 17de eeuw) ★★★★☆

Ineens is dit boek over pestbestrijding in de Republiek der Nederlanden ongewenst actueel – en des te fascinerender. De tijden zijn veranderd, de dilemma’s opvallend vergelijkbaar.

Beeld Deborah van der Schaaf

Het gevaar kwam uit het Ottomaanse Rijk. Ook in 1663. Een oorlogsschip van de Republiek had lange tijd voor Algiers gelegen en keerde dat jaar terug naar Amsterdam. Onderweg werden enkele bemanningsleden ziek. Eenmaal in Amsterdam liet de kapitein de zieken van boord gaan en korte tijd later brak in de propvolle, smerige stad de pest uit. Elke week vielen er honderden doden. Britse en Franse diplomaten waarschuwden hun vorsten en maatregelen lieten niet lang op zich wachten. De handel werd stilgelegd; schepen uit de Republiek moesten veertig dagen in ‘quarantaine’ blijven liggen, buiten de havens, om zeker te weten dat er geen pest aan boord was. 

Het waren standaardmaatregelen. Als de pest de kop weer opstak, werd alle verkeer stilgelegd, moesten de burgers gedwongen binnenblijven en werd de stad grondig schoongemaakt. Sinds de ‘zwarte dood’ in de 14de eeuw had Europa zijn lesje wel geleerd. Maar in de Republiek vond men dat allemaal onzin. Die buitenlanders gebruikten de pest als excuus om de vaderlandse handel te beschadigen!

De Staten-Generaal schreven een brief op hoge poten aan de Franse koning Lodewijk XIV. Er was niks ernstigs aan de hand, een beetje koorts, hooguit. De lucht in de stad was goed en het werd al minder. De Fransen hielden voet bij stuk. Toen gingen de Zeeuwen door de knieën. De pest was daar nog niet doorgedrongen, maar ondertussen was alle handel stil komen te liggen. De Britten en Fransen vertrouwden de Zeeuwen niet meer. Er was maar één uitweg. Zeeland besloot de handel met Holland te blokkeren. Het noorden reageerde furieus. De Zeeuwen ondermijnden de Republiek! Blokkades hielpen niet! De pest was een straf Gods!

De Staten hadden de medische wetenschap aan hun kant. Doctoren en hoogleraren geloofden heilig in wat A.H.M. Kerkhoff de ‘en-en-theorie’ noemt. De pest was én besmettelijk én een straf Gods. Een pestlijder kon een ander besmetten, zeker, maar de eerste oorzaak was bedorven lucht. En daarvoor was God verantwoordelijk. En de theologen waren het daar uiteraard mee eens. De vermaarde Gijsbert Voetius beschouwde de dokter bezoeken als nutteloos (tenzij hij in Gods plan paste) en nog tijdens de epidemie van 1663-1664 schreef de Enkhuizer predikant Simon Oomius in zijn Des Heeren verderfelijcke PYL dat deze goddelijke straf (‘pijl’) slechts weggenomen kon worden door veel bidden en oprecht berouw.

Ongewenst actueel

Kerkhoffs Per imperatief plakkaat, over de pestbestrijding in de Republiek, is een ongewenst actueel boek. Het is niet gemakkelijk, maar juist in deze tijden fascinerend leesvoer. De pest van toen is goed vergelijkbaar met covid-19 nu: uiterst besmettelijk en nauwelijks aan te pakken. Maar vooral in Zuid-Europa had men toen al veel ervaring opgedaan met de bestrijding ervan door middel van wat tegenwoordig een lockdown wordt genoemd. En ook toen waren er bestuurders die koppig de andere kant op keken en zich alleen maar zorgen maakten om de economie. Maar de gezamenlijke aanpak was in opmars. De Republiek werd meer en meer een buitenbeentje. En dat was de pensionaris (vertegenwoordiger in de Staten) van de stad Haarlem, Gaspard Fagel, een doorn in het oog. Hij greep in.

Wat volgde, is een oer-Nederlands verhaal. Fagel stelde een ‘pestcommissie’ in. Hij riep een aantal doctoren en hoogleraren bij elkaar, gaf ze nauwelijks tijd om na te denken en herschreef hun haastige advies naar eigen wens. Kerkhoff laat zien dat de geleerde heren vasthielden aan de ‘en-en-theorie’, maar dat Fagel persoonlijk de inleiding schreef waarin glashard werd gesteld dat de pest niet werd veroorzaakt ‘uit eygen infectie van de lucht’ maar dat ze van buitenaf ‘door contagie’ (besmetting) werd binnengebracht. Met andere woorden, God had hier niks mee te maken en de Republiek moest het buitenlandse voorbeeld volgen.

De eerste lockdown

Het zou nog geruime tijd duren voordat de gevolgen van deze ‘paradigmawisseling’ (zoals Kerkhoff het noemt) zichtbaar werden. Maar bij de volgende uitbraak, in 1679, trokken de Staten-Generaal vlot alle bevoegdheden naar zich toe en beleefde ons land, zogezegd, zijn eerste lockdown. En met succes. De epidemie ging aan ons land voorbij. De uitbraak van 1663-1664 zou de laatste blijven.

De laatste grote Europese pestepidemie vond plaats in 1743, en vooral in Zuid-Europa. Ze werd veroorzaakt door een schip dat stiekem Griekenland had bezocht (verboden gebied vanwege de pest) en dat daarna, in maart van dat jaar, aanlegde in Messina. Spoedig vielen de eerste dodelijke slachtoffers. Op 27 juni schreef de Opregte Haarlemse Courant dat in Messina een dodelijke ‘influenza’ heerste. Snel werd duidelijk dat het om de pest ging. Een voor een gingen de grenzen dicht. Schepen werden aan de ketting gelegd. Op 7 augustus vaardigden de Staten-Generaal een plakkaat uit met zeer strenge voorschriften, om de komst van de pest naar de Republiek te voorkomen. Ze bleven ruim twee jaar van kracht.

Beeld Verloren

A.H.M. Kerkhoff: Per imperatief plakkaat. Verloren; 298 pagina’s; € 35. 

De Volkskrant Boeken
Mooie romans, spannende non-fictie, interviews en pittige recensies: alles over de wereld van de letteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden