Beschouwing

Fantasy is niet alleen voor sneue escapisten

In onze kille wereld is het fijn om je te warmen aan een elfenboek. Over een genre dat best eens wat serieuzer mag worden genomen.

Beeld Noel Loozen

Hij is het gewend, dat scheelt, maar helemaal eerlijk is het niet. Dwerg Boïndil Dubbelkling staat nog altijd in de schaduw van sterren als Harry Potter en zelfs good old hobbit Frodo Baggins. Terwijl er toch niet te onderschatten heldendaden op naam staan van de extraverte dwerg met een drank- en agressieprobleem.

In het net verschenen vijfde deel van de epische fantasyreeks De Dwergen verslaat 'Woestling', zoals Dubbelklings meer dan terechte bijnaam luidt, een demonisch monster dat pony's doormidden bijt alsof het knakworsten zijn. Woestling slaat twee bijlen plus een stalen kraaiensnavel in de opengesperde muil en nekwervels van het beest, redt daarmee en passant een mensenkind en voegt het stervende gedrocht dan nog snel een hartelijk 'Je stinkt' toe. Om daarna een frisse kruik 'zwartbier' open te trekken. Zo doen dwergen dat.

Fantasy is een hit

Het is, zeker gezien dit soort door auteur Markus Heitz nogal aanschouwelijk geschreven geweldsscènes, niet heel verwonderlijk dat de verhalen over dwergenvorst Dubbelkling, de held en 'dwerggeleerde' Tungdil Goudhand en de dwergenclans der Bijlzwaaiers, Orcslachters en Vuurslingeraars de afgelopen jaren de boekwinkels zijn uitgevlogen. Net als vele andere fantasyseries over draken, elfen, alfen, zieners, magiërs en - je verzint het niet - levende schepen.

Fantasy is een hit in het boekenvak. Het genre doet het bovengemiddeld goed als e-book, maar ook in de al dan niet gespecialiseerde boekwinkel. Volgens uitgeverij Luitingh-Sijthoff, de Nederlandse marktleider in het betere fantasywerk, wordt de Nederlandse fantasylezersgroep steeds breder en vooral jonger, dankzij het succes van de Harry Potter-reeks van J.K. Rowling en uiteraard de tv-serie Game of Thrones, naar de boeken van George R.R. Martin. Vandaar dus dat nu zelfs lezertjes van een jaar of 9 zich al kunnen storten in de waanwereld van de Warrior Cats van Erin Hunter, een serie over strijdbare kattenclans.

Niet nieuw

Luitingh-Sijthoff schoolde vorig jaar een veertigtal algemene boekwinkels bij tot 'fantasyspecialist', en dus zien we dat het 'fantasyhoekje' in de voorname boekwinkel, waar je je als liefhebber tot voor kort een beetje stond te schamen met je elfenboek, er minstens drie muurkasten heeft bijgekregen en ineens een literaire factor is geworden. In die kasten stapelen onmetelijke reeksen zich op, van topauteurs als Robin Hobb en Terry Goodkind. Om de successen van deze schrijvers even helder voor ogen te hebben: Terry Goodkind, bekend van de reeks De Wetten van de Magie, verkocht alleen al van die serie 25 miljoen boeken, in twintig talen.

Nieuw is het genre van de fantasy natuurlijk niet, integendeel. Fantasy is zo oud als de wereld - de echte. De moderne fantasy begint bij het werk van J.R.R. Tolkien en C.S. Lewis uit de eerste helft van de vorige eeuw, maar de sprookjes van de gebroeders Grimm en Hans Christian Andersen van honderd jaar eerder kunnen eigenlijk doorgaan voor 'proto-fantasy', want zijn een broedkamer voor spooksels, sprekende dieren en fantomen met kwade plannen. In de komedie A Midsummer Night's Dream uit omstreeks 1600 voerde Shakespeare al elfen, feeën en magische sappen op. Een jaar of achthonderd eerder ging held Beowulf de strijd aan met het monster Grendel én een draak, en rapporteerden monniken in het Angelsaksische koninkrijk van Northumberland ook al over 'vliegende rode draken' toen ze aan de horizon Vikingen zagen naderen in hun bootjes.

Beeld Noel Loozen

Grimmig en kil

Maar hielp de fantasie de geschrokken monniken van Northumberland wellicht om het onverklaarbare inzichtelijk te maken - zij konden de dreiging van aanvallende draken kennelijk beter verwerken dan die van razende Vikingen - tegenwoordig geldt eerder het omgekeerde. We weten alles al, hebben vrijwel alle levensraadselen wetenschappelijk in de tang, maar dat heeft onze leefwereld behalve verklaarbaar toch ook grimmig en kil gemaakt. We leven, maken er een puinhoop van, gaan dood en daarmee basta.

Het schelle licht van de werkelijkheid doet soms pijn aan de ogen, en is het dan niet fijn als we ons af en toe wat kunnen warmen in een magisch bos, of een blik kunnen werpen in de kraamkamer van een drakenpaleis. En dus vluchten uit het harde realisme van oorlogscrises, klimaatveranderingen, ziekmakend vlees en problemen met de Fyra.

Toch zijn boeken als De Triomf van de Dwergen meer dan makkelijk leesvoer voor sneue escapisten. De dwergenverhalen van Heitz zijn met een geweldige vaart geschreven, in eindeloos verknoopte verhaallijnen vol briljante wendingen, en weten soms zelfs te ontroeren. Bijvoorbeeld als dwergenstrijdster Gosalyn in het laatste Dwergen-deel treurt om het verlies van haar dodelijk getroffen strijdmakker Belogar, die overigens het leven laat in een extreem bloederige geweldsorgie waarbij de schedelscherven van de pagina's spatten. Hoe dan ook: de lezer treurt mee met de arme Gosalyn - knap hoe Heitz te midden van alle horror en onwaarschijnlijkheden toch empathie weet los te peuteren.

Maar bovendien zijn in boeken als De Strijd van de Dwergen, De Wraak van de Dwergen en De Triomf van de Dwergen (aan originele titels doet Markus Heitz niet) steeds parallellen te ontdekken met de mensenwereld, waardoor de dwergenfantasie te lezen is als een allegorie die ons helpt de ingewikkelde eigen wereld te ontrafelen - dus toch weer een beetje zoals de monniken en hun rode draken.

Vluchtelingenproblematiek

Zo broeit onder de drieduizend pagina's dwergenliteratuur altijd een onuitgesproken gevaar, de dreiging van het Grote Treffen tussen de stammen der mensen, elfen en dwergen - en uiteraard nog allerhande demonische entiteiten. In De Triomf van de Dwergen bestaat een wankele vrede tussen de grootmachten, maar steeds blijkt het eigenbelang van bijvoorbeeld het elfenvolk - dat gevlucht is vanuit onveilige oorlogsbieden - toch weer zwaarder te wegen en moet 'het Veilige Land' zich opmaken voor opnieuw een vernietigende oorlog. De lezer die in deze bittere fantasie geen weerslag ziet van onze eigen wereld- en vluchtelingenproblematiek, onderschat De Dwergen toch enigszins.

En zo is ook Naomi Noviks fantasyroman Uprooted, die volgende week in Nederlandse vertaling verschijnt als Ontworteld, meer dan zomaar weer een vuistdik boek over tovenarij, maar waarachtige literatuur. De Amerikaanse Novik maakte al naam met de romanreeks Temeraire, over drakenrassen die zich mengen in de napoleontische oorlogen, maar in Ontworteld heeft zij haar tomeloze fantasie iets aan banden weten te leggen.

De dreiging in Ontworteld komt niet van een wezen, maar uit een wild groeiend en dus vrij ongrijpbaar woud. 'Het Woud' bedreigt een aantal middeleeuwse dorpen in een gebied genaamd Polnja, en verandert mensen door verspreiding van een mossig virus in een soort bezeten duivels. Het boze bos kan alleen worden bedwongen door krachtige magie van een onsterfelijke tovenaar in - jawel - een kasteel. Maar als de magiër, bijgenaamd De Draak, het onderspit dreigt te delven tegen het steeds kwaadaardiger woekerende woud, krijgt hij hulp van een meisje uit het dorp Dvernik.

Tovenarij

De heldin Agnieszka wordt bij De Draak tewerkgesteld als hulp in de huishouding, maar ontwikkelt zich tot buitensporig krachtige tovenares die het aandurft om alleen het afstotelijk enge woud binnen te gaan en daar eens wat bezweringen uit te spreken en bijvoorbeeld haar hartsvriendin Kasia te bevrijden uit de innige omhelzing van een kwade boom. Totale waanzin, maar wie begint aan Ontworteld laat zich na drie pagina's al gedwee meevoeren in een bizar maar dus uitmuntend geschreven sprookje, dat heel geniepig grote thema's als eenzaamheid, diepgewortelde angsten, brute mannelijke dominantie en vrouwelijke weerbaarheid aan de orde stelt.

De grote literaire kracht van Ontworteld zit 'm in Noviks magistrale - en zeer uitputtende - beschrijvingen van magische sessies. Voor niet al te ingewijde fantasylezers geldt tovenarij soms als een zwaktebod. Als de hoofdpersoon dan toch kan toveren, kun je als sceptische lezer denken, waarom verandert hij zijn aartsvijand dan niet gewoon in een konijn? Met toveren zijn de wereldproblemen wel heel makkelijk op te lossen. Maar in Ontworteld is juist het toveren zelf de heldendaad, want de ultieme magische krachtsinspanning. Prachtig, hoe Novik de magie uit het personage Agnieszka laat vloeien: eerst woest en onbeheerst, als een fontein die uit haar mond spuit, maar later als een dunne, glinsterende straal die uit een schenkkan in een snelstromende beek van zilverwit water wordt geschonken.

Nauwelijks gewichtige beschouwingen

In de Verenigde Staten werd Uprooted van Novik overladen met sterren, in serieuze literaire kritieken. De New York Times Book Review bijvoorbeeld noemde Up-rooted al een 'nieuwe klassieker'. Opmerkelijk eigenlijk - en onterecht - dat fantasy in het Nederlandse taalgebied nauwelijks aan gewichtige beschouwingen wordt onderworpen. Hoe succesvol ook de fantasyliteratuur, de serieuze literaire kritiek waagt zich er niet aan, in tegenstelling tot de boekbesprekers in de Angelsaksische landen.

Het ontbreken van een degelijke Nederlandse fantasytraditie zal ermee te maken hebben: alleen Marten Toonder wist in het nabije verleden literatuur te scheppen uit de fantasiewereld van Olivier B. Bommel, Tom Poes en de toverende magister Hocus P. Pas. Terwijl het Verenigd Koninkrijk zich al in 1818 boog over het doorwrochte maar fantastische werk van bijvoorbeeld Mary Shelley en haar monster van Frankenstein, en in de Verenigde Staten Stephen King tot de literaire canon wordt gerekend.

We kunnen niet langer achterblijven, zeker nu een van de grote nieuwe fantasytalenten uit Nederland blijkt te komen. Thomas Olde Heuvelt (32) uit Den Bosch won dit jaar de prestigieuze Amerikaanse Hugo Award, voor zijn 'novelette' De vis in de fles, die werd vertaald als The Day the World Turned Upside Down en zelfs al in het Chinees verscheen. Twee jaar eerder was Olde Heuvelt al genomineerd voor dezelfde prijs, met zijn verhaal The Boy Who Cast No Shadow. De rechten voor zijn meest recente roman, HEX uit 2013, verkocht Olde Heuvelt vorig jaar aan een Amerikaanse uitgever én aan filmmaatschappij Warner, die plannen heeft voor een tv-serie.

Volgens zijn Nederlandse uitgever, Luitingh-Sijthoff, werkt Olde Heuvelt momenteel aan een nieuwe roman. Tussen de bedrijven door geeft hij masterclasses voor beginnende fantasyauteurs, en beantwoordt hij vragen als: 'Hoe vind je nieuwe invalshoeken en bedenk je Nobelprijswinnende thematiek?' We zijn gewaarschuwd.


Naomi Novik

Naomi Novik werd in 1973 geboren in New York, uit Pools-Litouwse ouders. In haar boeken zoekt ze de geboortegronden van haar ouders, liefst gesitueerd in de Europese geschiedenis. Met haar serie Temeraire, over drakengeslachten ten tijde van de napoleontische oorlogen, schiep ze een curieuze mix van fantasy en historische roman, en haar nieuwe werk Uprooted, dat volgende week in vertaling verschijnt als Ontworteld, lijkt zich af te spelen op het Poolse platteland van rond 1700.

Novik studeerde Engelse literatuur en computerwetenschappen, en hielp begin 2000 mee bij de ontwikkeling van het heroïsche computerspel Neverwinter Nights. Ze beleefde nogal wat plezier aan het scheppen van de fantasiewerelden voor deze game, en besloot er ook één voor zichzelf te creëren. Zo bedacht Novik de drakenwereld van Temeraire, die zij in haar debuut His Majesty's Dragon uit 2006 vervlocht met de harde werkelijkheid van de grote Europese oorlogen. Met Ontworteld schreef Novik een spectaculair toverboek voor lezers die Harry Potter zijn ontgroeid, maar nog niet helemaal zonder magie en verwondering door het leven kunnen.

Naomi Novik

Ontworteld

Luitingh-Sijthoff, € 19,99.

Beeld -

Markus Heitz

De Duitser Markus Heitz (44) studeerde geschiedenis en germanistiek en combineerde zijn interesses vanaf 2003 als schrijver van de reeks Die Zwerge, in het Nederlands vertaald als De Dwergen. In het gelijknamige eerste deel schiep Heitz een voorhistorische fantasiewereld naar Tolkiens In de Ban van de Ring, vol elfen, orcs, toverende mensen en dus vooral dwergen.

Heitz vond de rol van het dwergenvolk in Tolkiens werk wat onder de maat en besloot de stammen der Bottenzetters en IJzervuisten dan zelf maar van een heroïsche voorgeschiedenis te voorzien. Zijn protagonist is 'dwerggeleerde' Tungdil Goudhand, en een van de meest doortastende helden grootvorst Boïndil Dubbelkling. Zij strijden tegen donkere krachten uit het Land aan Gene Zijde en bijvoorbeeld de afgrijselijke alfen, een zwartbloedig negatief van de veel nobeler elfen.

Heitz lijdt aan een bekende fantasy-kwaal: het is nogal een veelschrijver. Naast De Dwergen onderhoudt hij series over het verzonnen continent Ulldart, in de reeks De Donkere Tijd. En Heitz herschreef zelfs de eigen Dwergengeschiedenis, vanuit het sinistere perspectief van de alfen, in de serie Legenden van de Alfen.

Markus Heitz

De Triomf van de Dwergen

Luitingh-Sijthoff, €29,99.

Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden