Familielevens raken diep in de ziel

De Duitse fotograaf Thomas Struth geeft op zijn expositie Familienleben in De Pont in Tilburg de verbeelding van de bezoeker een zetje....

Arno Haijtema

Het reusachtige formaat van Struths foto’s – van een tot drie meter breed, tot bijna twee meter hoog – geeft de families die hij vanaf de jaren tachtig met de technische camera vastlegde, een grote présence, alsof de bezoeker ze letterlijk tegemoet treedt. Ogenschijnlijk neutraal en onaangedaan, met vlakke gezichten, kijken ze in de lens; ouders, zonen en dochters, soms aangevuld met schoon- en kleinkinderen. Frontaal in kleur gefotografeerd, staand of zittend, vaak van top tot teen.

Struth portretteerde de families in hun vertrouwde omgeving. Thuis, in de tuin of nabij bos. Het zijn niet de groepsportretten die we kennen van familiefeestjes. De geportretteerden hebben de tijd genomen om speciaal voor deze gelegenheid te poseren. Concentratie en verstilling bepalen de sfeer.

De toeschouwer waant zich intussen, anders dan de fotograaf, een vreemde in de huiselijke omgeving van die families. Hij wordt aangestaard, niet afkeurend maar evenmin uitnodigend. Hij kan rondkijken in die Duitse, Engelse, Japanse, Amerikaanse en Italiaanse huiskamers, en constateren dat Struths vriendenkring gemiddeld in goeden doen is.

En dan? Dan heeft hij misschien dat zetje van Struth nodig. Worden bijna alle families in één foto geportretteerd, een paar keer presenteert Struth twee portretten van dezelfde familie. Bij de Duitse familie Schäfer zit achttien jaar tussen de twee opnamen, zodat het verglijden van de tijd genadeloos zichtbaar wordt.

De zelfverzekerde man van middelbare leeftijd oogt vijftien jaar later breekbaar en heeft zijn haardos verloren. Zijn vrouw met zwart, streng geknipt haar, kreeg grijze lokken en milde trekken. De oudste zoon (die in zijn nonchalante houding op pa lijkt) is intussen getrouwd en heeft een kind, dat op opa’s arm zit. De jonge zoon, op de eerste foto net als moeder stuurs en stijfjes, lijkt na al die jaren nog steeds op zichzelf teruggeworpen.

Onontkoombaar gaat de toeschouwer zoeken naar verschillen en overeenkomsten, tussen het portret van 1990 en 2008. Om te ontdekken dat het uiterlijk van de personages verandert, als ook hun rol (bijvoorbeeld van pater familias naar opa) maar dat de kern van de individuen en hun onderlinge verstandhouding in tact blijft.

Het tweede dubbelportret is dat van de familie Richter, de grote Duitse kunstenaar Gerhard met zijn veel jongere partner en hun zoontje en dochtertje.

Op de ene foto zit het dochtertje bij de moeder op schoot, verre van ontspannen. Het is dat moeder haar teder omklemt, anders zou ze, recalcitrant als ze lijkt, meteen wegspringen. Het jongetje zit braaf op de punt van vaders fauteuil. Het interieur is chique en kil. Een schilderij met doodskop en een vaas met lelies verwijzen naar vergankelijkheid.

Op de tweede foto, gemaakt bij dezelfde sessie, hebben zoon en dochter van positie gewisseld. De jongen staat fier, onafhankelijk naast zijn moeder, die nu, ook in haar uitdrukking, met lege handen achterblijft. Het dochtertje voelt zich bij papa op schoot meer op haar gemak dan op de eerste foto. De twee beelden tezamen suggereren een verhaal van verkramping en verlatingsangst.

De dubbelportretten (die overigens als eigenstandige werken zijn gepresenteerd) voeden de verbeeldingskracht van de bezoeker bij de andere foto’s. Die ontdekt onderlinge spanningen, onderhuidse emoties, fysieke kenmerken die karakters kunnen verraden. De uitgestreken gezichten zijn façades, waarachter sterke persoonlijkheden, maar ook breekbaarheid schuilgaat.

Thomas Struth, telg uit de fameuze Düsseldorfer Schule van Ernst en Hilla Becher, toont hier wat de zakelijke, formalistische werkwijze vermag waartoe die hun leerlingen inspireerden. Zoals de Bechers weten te ontroeren met hun systematische fotografie van industrieel erfgoed, zo raakt Struth met zijn bij eerste aanblik zo onderkoelde en toch intieme ‘familielevens’ diep in de ziel.

Hij vertelt geen verhalen, maar roept ze op. Onherroepelijk betrekt de toeschouwer deze foto’s op zichzelf.

Struth dwingt tot reflectie, over familie en bloedband, liefde en haat, sociale conventies, vooroordelen, intuïtie. Een groot kunstenaar die dat weet te bewerkstelligen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden