Beschouwing

Familiebanden staan centraal bij nieuwe generatie theatermakers

Hun vaders, hun moeders, hun eigen zonen en dochters: de huidige generatie theatermakers met een allochtone achtergrond etaleert opvallend vaak de eigen familie. Dat is geen toeval.

Sadettin Kirmiziyüz in De Radicalisering van Sadettin K.Beeld Sanne Peper

Een groepje van vijf Turkse vrouwen, traditioneel gekleed in lange rokken en met hoofddoek, hangt een beetje onderuit gezakt en onverschillig tegen de muur van het theaterzaaltje. Sommigen kijken boos weg of heffen hun ogen ten hemel. De oudste vrouw sukkelt geregeld in slaap, de jongste kijkt gretig naar wat zich voor haar ogen zoal afspeelt. En dat is nogal wat: actrice Nazmiye Oral gaat in de voorstelling Niet meer zonder jou een dialoog aan met haar moeder. Nou ja, dialoog?

Een keiharde confrontatie is het, tussen moeder en dochter en hun verschillende visies op leven, seks en Allah. In het zaaltje van cultureel centrum De Vlugt in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer zitten behalve de Turkse vrouwen ook hipsters met getrimde baardjes, vrouwen die vrijwilligerswerk doen in vluchtelingencentra, homostellen en diehard theaterbezoekers.

Veel gemêleerder zal een theaterpubliek in Nederland niet snel worden. De theaterzaal als openbare therapieruimte. Om af te rekenen met je eigen verleden, of om dat verleden juist te doorgronden. Om de spoken van toen te verjagen, of om de angst voor de toekomst te delen. Gespeeld door theatermakers van allochtone komaf.

Het is zonder meer een trend op dit moment: minstens vier lopende producties zijn gemaakt door mannen en vrouwen met een Turkse, Marokkaanse, Palestijnse, Iraanse, Bosnische, Syrische of Israëlische achtergrond. Die achtergrond staat in hun voorstellingen pontificaal op de voorgrond. Evenals hun geloof, hun seksualiteit, hun politieke overtuiging, en vooral ook hun familie - hun vaders, moeders, zonen en dochters.

(tekst gaat verder onder de foto)

Nazmiye Oral en haar moeder in Niet meer zonder jou.Beeld Cigdem Yuksel

Nuancering

Nazmiye Oral (Niet meer zonder jou) ondervraagt haar moeder, Sadettin Kirmiziyüz (De radicalisering van Sadettin K.) ondervraagt zichzelf, Fahd Larhzaoui (Schijn) komt publiekelijk als mocro-homo uit de kast, vluchtelingenzonen Vanja Rukavina, Majd Mardo en Saman Amini (Nobody Home) brengen op ogenschijnlijk luchthartige wijze hun familiegeschiedenis in kaart.

Hoe verschillend ook, al deze voorstellingen geven een dieper inzicht in hoe Nederland de afgelopen decennia door de komst van gastarbeiders, vluchtelingen en asielzoekers is veranderd. En vooral: hoe Nederland nog zal veranderen.

Want het harde, soms onverzoenlijke maatschappelijke klimaat van nu kan wel wat nuancering gebruiken. De theatermakers laten ons delen in hun worsteling met het nieuwe land, de botsing van culturen, het loswrikken uit de eigen familiebanden. Integreren gaat van au, dat is wat ze willen zeggen - en dat au geldt voor beide kanten.

Hun eerlijke, soms pijnlijke verhalen werken in die zin beter dan fictieve toneelstukken als Comfortzone (Orkater/Via Berlin) en De Gouden Draak (Nationale Toneel) die indirect over vluchtelingen gaan, maar zijn geschreven vanuit westers perspectief. Wat moeten wij met de vreemdeling in onze achtertuin? En hoe bang zijn wij daarvoor? Dat zijn de vragen die daarin aan de orde komen.

(tekst gaat verder onder de foto)

Nobody Home.Beeld Casper Koster

'Kreatief met Turk'

Nazmiye, Sadettin, Fahd en al die anderen zijn via onze achtertuin in hun nieuwe land gaan wonen, of hun ouders deden dat al, en ze onderstrepen in het theater hun plaats daarin. Daarom juist zijn deze voorstellingen zo belangrijk: om te ervaren hoe moeizaam dat integreren soms gaat.

'Kreatief met Turk.' Die kop stond in de Volkskrant boven een interview met Sadettin K., in de periode dat hij net een beetje bekend werd. Boos is hij nog steeds over die malle woordspeling. Maar tegelijk heeft hij de aandacht en publiciteit nodig. Over die dubbelheid heeft hij in De radicalisering van Sadettin K. rake dingen te zeggen. In zijn vorige voorstellingen ging het vaak over zijn ouders, over zijn zuster die in Turkije werd uitgehuwelijkt, zijn ambivalente houding tegenover zijn afkomst. Ironie, relativering en humor waren zijn wapens. Nu heeft hij daar genoeg van.

De huidige harde tijd vraagt om harde keuzes, de grappen zijn op. Op het podium staat een tank van bordkarton. 'Zal ik naar Syrië gaan om daar als jihadstrijder te gaan vechten?', dat is nu de vraag. Tegelijkertijd heeft hij het over de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo en de Joodse supermarkt in Parijs. Aldus meandert hij langs een aantal dilemma's van een op drift geraakte wereld. Vorig jaar is hij vader geworden; voor zijn zoon is hij op zoek naar een betere wereld. Eigenlijk is dat zijn allesomvattende thema. Sadettin is zoon én vader en dat heeft hem aan het denken gezet.

(tekst gaat verder onder de foto)

Sadettin Kirmiziyüz in De radicalisering van Sadettin K.Beeld Sanne Peper

Knellende familiebanden

Nazmiye Oral is dochter en moeder en roept haar eigen moeder ter verantwoording. Eerder al speelde Nasrdin Dchar de solo Oumi, vooral als hommage aan zijn moeder en haar vaderland Marokko. Fahd Larhzaoui heeft in Schijn gekozen voor een bijna cabareteske aanpak van zijn struggle for life: van voetballer tot homo, van broeierige kleedkamer en gezellig afdouchen met de jongens tot zijn coming-out en de reacties daarop van zijn familie. De drie acteurs van Nobody Home gaan even geestig als wrang in op hun persoonlijke geschiedenis als vluchtelingenkinderen in een overgereguleerd Nederland. Van azc naar AZC, wachten en wachten, formulieren en advocaten, angst en beven.

Wat in al deze voorstellingen opvalt, is dat het niet zozeer gaat over religie, maar over knellende familiebanden. Over de veiligheid van het vertrouwde nest en de sterke wil (en angst) om daaruit weg te vliegen. En vooral ook over schaamte, dingen te denken en te doen die vanwege geboden en tradities niet mogen. Als jongen verliefd worden op een andere jongen bijvoorbeeld, blote jurken dragen, lipstick op doen, voor je huwelijk al geen maagd meer zijn.

In deze hausse aan leerzame en goed gemaakte voorstellingen is Nazmiye Orals Niet meer zonder jou het meest ontregelend en schaamteloos. Schaamteloos in de meest letterlijke zin: zonder schaamte, de schaamte overwonnen. In het zaaltje van het cultureel centrum zitten we met z'n allen op kussens en kleden of op lage banken tegen de muur.

(tekst gaat verder onder de foto)

Nazmiye Oral en haar moeder in Niet meer zonder jou.Beeld Cigdem Yuksel

Tegenaanval

Daartussen dwalen een getergde Nazmiye (dochter) en Havve (moeder) Oral. Oral heeft bewust de openbare ruimte van het theater opgezocht, juist om weg te zijn van de vier muren van de ouderlijke woning, van de afgesloten ruimte waarin ze is opgegroeid. Ze heeft haar moeder als het ware meegelokt naar deze vrije ruimte, los van regels en gebruiken. 'Het onvoldoende meisje', zo omschrijft Nazmiye zichzelf. Onvoldoende, omdat ze niet de weg is gegaan die haar moeder voor ogen had. Maagdelijkheid, besnijdenis, eerwraak, haar bijna gedwongen huwelijk toen ze 18 was, haar keuze voor Hollandse Henk: het komt allemaal ter sprake.

Ze tart haar moeder door te vragen of volgens haar homo's die met elkaar seks hebben naar de hel moeten. Dat gaat de moeder te ver, ze maakt afwerende gebaren en zwijgt. Soms gaat de moeder ook in de tegenaanval. Of ze lacht lief naar haar dappere dochter. Allebei weten ze hoe dan ook dat dit niet een verwijdering is, maar een naar elkaar toegroeien. 'Ik zal doen zoals ik wil, maar niet meer zonder jou.' De sessie wordt besloten met het maken van een groepsportret. Allemaal moeten we op de foto, opeengepakt op en rond een grote bank. 'Kijk', zegt Nazmiye tegen haar moeder, 'ik geef je een nieuwe gemeenschap.'

Na afloop is er luid applaus. Iedereen blijft nog wat hangen en napraten, met thee en zoete koekjes. Alleen een paar Turkse vrouwen maken zich snel uit de voeten. En toch: elke stap is een volgende stap.

Nog te zien en aanbevolen

Niet meer zonder jou ging afgelopen juni in het Holland Festival in première en werd toen slechts drie keer gespeeld. Onlangs werden twee extra voorstellingen geprogrammeerd in een speciaal festival in de De Vlugt in de Amsterdamse wijk Bos en Lommer. Voor deze productie is intussen zo veel belangstelling van theaters, culturele centra en buurthuizen dat besloten is in 2016 een tournee van Niet meer zonder jou te organiseren.

De Radicalisering van Sadettin K., een coproductie van Trouble Man en Theater Frascati in Amsterdam toert nog tot 16/12 door het land. De voorstelling is het derde en laatste deel van de serie 'Hollandse Luchten' waarin eerder de rol van Hans Janmaat in de Nederlandse politiek (Jeremia) en het vaderlandse huisvestingsbeleid (Pandgenoten) onder de loep werden genomen.

Schijn van Fahd Larhzaoui is een productie van Likeminds en begon in februari 2014 klein in het lunchtheater Bellevue in Amsterdam. Daarna werd de voorstelling door veel theaters geboekt en begon voor Lahrzaoui een tournee die nog steeds voortduurt. Vanavond staat hij in Theater aan de Slinger in Houten, morgen in Dorpshuis te Wormer. In november speelt Larhzaoui een paar keer in Paramaribo. Niet bekend is of Tofik Dibi de voorstelling heeft bezocht. Het had hem wellicht geholpen eerder en minder gevaarlijk uit de kast te komen.

Nobody Home is geregisseerd door Daria Bukvic en werd meteen al na de première een ongekend succes in de Nederlandse theaters. Overal was de voorstelling, die dit jaar ook werd geselecteerd voor het Theater Festival, uitverkocht. De Volkskrant schreef: 'Gaandeweg blijkt alles mooi in balans in deze heldere regie van Bukvic. De clichés worden gepareerd door de eigenheid van iedere acteur afzonderlijk, het drama door humor en hun spelplezier: hartverwarmend.' Intussen is besloten Nobody Home te hernemen: van 6/4 tot 5/6/2016 volgt opnieuw een reprise.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden