Extase en mystiek in de orgels van Piet van der Steen

La jeune France, het orgelwerk (Messiaen, Jolivet, Lesur). Piet van der Steen. VPRO/Eigenwijs (9 cd's)...

Messiaen-bewonderaars die wel eens op zondag in Parijs zijn geweest, maar nooit op het idee zijn gekomen de meester te horen improviseren aan het orgel van de Sainte Trinité-kerk, kunnen zichzelf altijd nog troosten bij de platen van Willem Tanke. Die heeft het orgeloeuvre van Messiaen niet zo lang geleden integraal op cd gezet, en heeft dat heel goed gedaan. Maar er is nog een Nederlandse organist met Messiaen aan de gang geweest, Piet van der Steen, en die heeft iets nóg integralers afgeleverd.

Zijn cyclus 'La jeune France', in vier fraai vormgegeven hoofdstukken uitgebracht op het Eigenwijs-label van de VPRO, bevat de eerste opname op cd van Messiaens Monodie, een miniatuur uit 1963 dat de uitgever Leduc pas na de dood van Messiaen aan de wereld heeft blootgegeven. Een eenstemmig kleinood, dat in alles het tegendeel is van de klankkolossen die Messiaen in die dagen bezig hielden, zoals het oratorium La transfiguration de Notre Seigneur Jésus-Christ.

Van der Steen heeft Messiaens orgeloeuvre omlijst met de kleinere, maar lang niet oninteressante oeuvres voor orgel van Messiaens vrienden André Jolivet en Daniel Lesur. Dat waren makkers uit de dagen van La Jeune France, een componistengroepje dat het, in reactie op het verhitte expressionisme uit de Duitse contreien en de neoklassieke grappenmakerij van Poulenc en Milhaud, liever zocht in de persoonlijke expressies van een zucht naar het Hogere of Extatische.

Behalve extatisch is Jolivets Arioso Barocco uit 1969 ook angstaanjagend, door de trompet die het orgel (bespeeld door Willem Stoops) op stang jaagt en de klank van een schril 'realistisch' aspect voorziet. Het stuk had wellicht Prélude apocalyptique kunnen heten, maar zo heet al een ander stuk van Jolivet. Uit 1935, en pas onlangs in bladmuziek verschenen. Ook dat staat er mooi en goed op bij Van der Steen, net als de Hymne à Saint André, gezongen door sopraan Julia Bronkhorst bij mystieke orgelklanken.

Waar het orgelwerk van Lesur meer naar doordeweekse wierook geurt, blijft de mystiek van Messiaen weids en onovertroffen, van zijn vroege Banquet céleste tot de Offrande et Alleluia final die het sluitstuk vormen van zijn Livre du Saint Sacrement. Van der Steen zet het neer met veel kennis van het atmosferische element in deze stukken. Hij bespeelt verschillende Franse en Nederlandse orgels en de vraag is of dat handig is, maar hij laat ze allemaal goed klinken.

Messiaen: Huit preludes e.a. Haakon Austbö (piano). Naxos.

Haakon Austbö, een Noorse pianist die in Parijs studeerde, zich in Nederland vestigde en als docent aan het conservatorium van Utrecht een niet zo heel erg opvallend leven leidt, is een van de grote kenners van het pianowerk van Messiaen. Op het budget-label Naxos verschenen superieure uitvoeringen van cycli als de Catalogue d'oiseaux en Vingt regards sur l'enfant Jésus. Aflevering drie telt één cd, goed voor Canteyodjaya, de acht preludes, en de kleine maar vanouds spraakmakende bundel 4, Etudes rhythmiques. Ook hier weer pianospel dat zowel uitblinkt in ritmische scherpte als in getover met klank, maar vooral indruk maakt door de eenvoud en logica waarmee het zijn muzikale mededelingen doet. Eenvoudig te spelen zijn Messiaens pianowerken allerminst, ook niet de vroege maar hoogst originele 8 Préludes, waarvan zo vaak beweerd is dat ze op Debussy lijken. Mocht er een bezwaar zijn tegen Austbö's geraffineerde uitvoering, dan is het dat hij ze inderdaad op Debussy laat lijken.

Richard Strauss, symfonische gedichten. Orkest van de Bayerische Rundfunk o.l.v. Lorin Maazel (4 losse cd's). BMG/RCA.

Wie er niet tegen kan, tegen Also sprach Zarathustra, kan altijd een nummer verder beginnen bij de Rosenkavalier Suite. En als dat ook niet goed valt, kan men door naar Don Juan, althans, op de plaat die deel uitmaakt van een serie van vier RCA-cd's met symfonische gedichten en ander orkestwerk van Richard Strauss, gedirigeerd door Lorin Maazel.

Het Straussjaar '99 (vijftig jaar dood) heeft hier minder losgemaakt dan in Beieren, maar daar zitten ook musici voor wie de Alpensinfonie een aftelversje is, zij het met uitgebreid koper. Het orkest van de Bayerische Rundfunk, hetzelfde dat Haitink terzijde stond bij zijn Ring van Wagner op cd, hééft mooi koper, en Schmalz in de strijkers, en laat dat graag horen. Wie de Sinfonia domestica niet kan uitstaan, zij met enige nadruk verwezen naar Ein Heldenleben en Tod und Verklärung, stukken die misschien beter een andere titel hadden kunnen hebben, maar daar kan Maazel ook niets aan doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden