Expositie over het leven van Martin Scorsese maakt filmillusie aanraakbaar

De expositie over leven en werk van Martin Scorsese in Eye toont boven alles een levenslange fascinatie en obsessieve liefde voor zijn vak. Hier wordt de filmillusie haast aanraakbaar.

Storyboard van de nooit gemaakte film The Eternal City, door de 11-jarige Marty Scorsese.

Niet alles reisde mee: de hanekam die taxichauffeur Travis (Robert De Niro) droeg in Taxi Driver bleef achter in de vitrine van het American Museum of the Moving Image in New York. Ingeklemd tussen die andere hoogtepunten uit de Amerikaanse filmhaargeschiedenis: de pruik van Meryl Streep uit Sophie's Choice en die van Elizabeth Taylor uit Cleopatra.

Het hindert niks.

Er vloog een lading Scorsese-weelde naar Amsterdam voor de grote overzichtstentoonstelling van de Amerikaanse cineast, die vanaf 25 mei te bezichtigen is in het Amsterdamse filmmuseum Eye. Wie hecht aan rekwisieten komt hier niets te kort. Er is dat kaartje dat Travis schreef aan de minderjarige prostituee Iris (Jodie Foster): 'Tegen de tijd dat je dit leest, ben ik dood.'

De statige, moskleurige japon die Cate Blanchett droeg in haar rol als Katherine Hepburn in The Aviator. De door Robert De Niro gedragen handschoenen en boksbroek uit Raging Bull. En zelfs de eenvoudige houten eettafel uit het ouderlijk huis van de familie Scorsese in Little Italy ontbreekt niet.

Ingepakt, verzekerd en ingevlogen. Niet loos uitgestald, maar verbonden met vertoonde fragmenten uit Italianamerican (1974), de aandoenlijke en zo inzichtelijke documentaire van Scorsese over het migrantengezin waarin hij opgroeide. In die film interviewt hij zijn ouders, gezeten aan diezelfde tafel. Met de koket met de camera flirtende moeder Catherine, die ook optrad als zorgzame maffiamoeder in de films van haar zoon (Goodfellas en Casino) en in Italianamerican ook nog even uitlegt hoe je de juiste, niet droge gehaktballen bakt.

Scorsese had een paar verzoeken bij de grootste tentoonstelling over zijn werk tot nog toe, samengesteld door de Deutsche Kinemathek en nu drie maanden lang in Amsterdam: liever niet chronologisch opgebouwd. Dat doen ze later maar, als hij er niet meer is. Wel ingedeeld in thema's als 'Familie', 'New York', 'Eenzame helden' 'Montage'en 'Muziek'.

Scorsese exposed

De eerste grote overzichtstentoonstelling over Martin Scorseses leven en werk is vanaf 25/5 in filmmuseum Eye in Amsterdam te zien. Vrijwel zijn complete filmoeuvre wordt vertoond, plus enkele van Scorseses favoriete films. Scorsese (1942), regisseur van klassiekers als Taxi Driver, Goodfellas en The Wolf of Wall Street, ontwikkelde een uniek filmisch handschrift. Geweld speelt vaak een centrale rol, net als de zoektocht naar spiritualiteit. De expositie duurt tot en met 3/9.

Het eerste tv-toestel van de familie Scorsese, aangeschaft omstreeks 1948. De zwart-wit RCA Victor. Nagemaakt, speciaal voor de tentoonstelling. Maar enkel om het beeldformaat al intrigerend: een diagonaal van 40,64 centimeter (16inch). En behoorlijk vierkant. Hierop zag hij dus de hem vormende Italiaanse neorealistische klassiekers die op de Amerikaanse televisie vaak van een slechte kopie werden uitgezonden. Hij vergat ze nooit meer. Leuk weetje voor een cinefiele discussie over beeldformaat.

Jaap Guldemond, hoofd tentoonstellingen van Eye, was niet vrij in de selectie of keuze van de objecten. De samenstellers zien streng toe op de presentatie. Maar hij kon wel accenten plaatsen door sommige beeldfragmenten uit te breiden, of prominenter te vertonen. Hoe Scorsese zich bedient van extreme close-ups, bijvoorbeeld. Of hoe zijn katholieke vorming altijd weer opduikt, al of niet in combinatie met excessief geweld.

Guldemond: 'Je ziet hoezeer de persoon Scorsese en zijn achtergrond verbonden zijn met de personages in zijn films. Van het milieu waarin hij opgroeide tot de invloed van religie. Hoe moeizaam de relatie met vrouwen is. Enerzijds zijn dat in zijn films een soort Maria's, anderzijds worden ze afgedankt en uitgescholden. Ook zijn kennis van de filmgeschiedenis voert direct terug op zijn jeugd: hoe zijn astma hem als kind thuishield. Dus dan maar tv kijken, naar die oude Italiaanse films. Al die lijntjes lopen door de tentoonstelling.'

Bokskleren uit Raging Bull (1980).

Ook Robert De Niro stelde zijn archief beschikbaar en het is te hopen dat Eye een grafoloog inhuurde om diens priegelschrift te ontwarren. 'Met een gevechtsmes!', noteerde de acteur in zijn script van Taxi Driver, bij de scène waarin de held de kogels van zijn pistool van inkepingen voorziet, opdat die bij inslag meer schade zullen aanrichten.

Wat de tentoonstelling uitzonderlijk maakt, is de wijze waarop die het persoonlijke en soms triviale (fotolijstjes van mama Scorsese, de platenkoffer van de cineast) combineert met filmtechnische achtergrondinformatie. Over de montage, bijvoorbeeld. Hoe Scorsese en zijn vaste editor Thelma Schoonmaker de boksopnamen in Raging Bull opbouwden. Een juweel van een scène, waarvoor de camera binnen de ring beweegt, in een beeldenreeks die werd geïnspireerd door Hitchcocks douchescène in Psycho, religieuze martelaarskunst én dat echte gevecht tussen LaMotta en Sugar Ray Robinson.

Het ruige New York van Scorsese aan de hand van zijn films

Niemand legde de veranderende tijdgeest beter vast dan Martin Scorsese in zijn films met New York als decor. De Volkskrant ging kijken wat er nog van over is. En bezocht alvast de tentoonstelling die deze zomer hier te zien is. Plus: een overzicht van de vele vaardigheden van maestro Marty. (+)

De contactsheets van Jake LaMotta in Raging Bull. Gewoon een serie fotootjes van De Niro in diverse boksposes, zoals je ze als atleet maakt voor de sponsors. Maar uit alles spreekt het perfectionisme van de acteur: De Niro trainde net zo lang en intensief tot hij écht de ring in kon, volkomen geloofwaardig als prijsvechter. En vrat zich vervolgens maandenlang vol om ook de oude, afgetakelde en opgeblazen LaMotta overtuigend neer te zetten. Met dezelfde vastberadenheid.

Een schat aan informatie, nauwelijks tijdens een enkel bezoek te ontginnen, gaat ook schuil in de vele originele en van aantekeningen voorziene scriptpagina's, notities en storyboards. Veelal van de hand van tekenaar Scorsese zelf: diens basale, maar rake schets van een bijna buitenaards ogende Travis met hanenkam verdient een T-shirtopdruk.

Zelfs het allereerste, soort-van-storyboard voor Scorseses The Eternal City is bewaard gebleven. Een historische spektakelfilm in Cinemascope, met Richard Burton en Alec Guinness als Romeinse keizers. Getekend door een dan 11 jaar jonge Marty Scorsese, inclusief titelkaart met stercast en zijn eigen naam (groot!) als gedroomd producent en regisseur, in Cinemascope natuurlijk.

Mogelijk waren er meer kinderen in de jaren vijftig die zo hun middagen doorbrachten, films tekenend.

Maar wie er even naar staart, denkt toch: niets kon deze astmatische arbeiderszoon uit Little Italy tegenhouden. Hij ging filmen.

Martin Scorsese-arrangement

Kom naar de Scorsese avond met inleiding door Bor Beekman in EYE op woensdag 14 juni 2017. Volkskrantlezers kunnen hier kaartjes met korting bestellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden