Expositie in Londen brengt hommage aan twee generaties Kipling

Een sfeervolle expositie in Londen brengt een hommage aan John Lockwood Kipling: reiziger, beeldhouwer, docent en tekenaar - ook van het door zoon Rudyard geschreven Jungle Book.

Gipsen illustratie 'Toomai of the Elephants' van John Lockwood Kipling, c.a. 1897, voor bij het gelijknamige korte verhaal van Rudyard Kipling

Nooit lang bij stilgestaan, omdat daar geen reden toe was. Maar toen The Jungle Book (1894) van Rudyard Kipling verscheen, het bekende verhaal over het jongetje Mowgli dat opgroeit tussen de dieren en daar leert hoe hij koning van het oerwoud kan worden, waren de illustraties van John Lockwood Kipling (1837-1911), de vader van de schrijver.

De eerste keer dat we beelden zagen van Mowgli, de tijgers, olifanten en wolven, de witte zeerob, Baloe de beer en de nerveuze mangoeste Rikkie-tikkie-teevie, lang voordat Walt Disney met zijn tekenfilm in 1967 het verhaal een nieuwe injectie gaf, waren ze in fijn zwartwit getekend door Kipling senior, die toen 57 jaar was en er al een avontuurlijk leven op had zitten.

The Jungle Book Illustrated by John Lockwood Kipling (*****)

Fictie
Rudyard Kipling

Pook Press; 303 pagina's; €16,85.

Vader en zoon waren kennelijk op elkaar gesteld. Geen wereldschokkend gegeven. Maar dankzij het Victoria and Albert Museum in Londen, dat onlangs een smaakvolle expositie heeft ingericht over de vader van de Nobelprijswinnaar van 1907, krijgt deze voetnoot in de literatuurgeschiedenis een kleurrijk aanzien.

En niet alleen omdat vader Kipling ook zelf rondloopt in het werk van zijn zoon: in Rudyards beste en spannendste roman Kim (1901), overigens geïllustreerd met gefotografeerde klei-sculpturen van vader Kipling, neemt het Ierse weeskind Kim zijn leermeester, de wereldvreemde lama van Tibet, mee naar het museum in Lahore, toen onderdeel van de Britse kolonie, nu tweede stad van Pakistan. Daar worden ze ontvangen door een vriendelijke curator - bril, baard, zilveren haren, pijp - de beheerder der beelden, een 'Fountain of Wisdom' in eigen persoon.

Voilà, daar hebben we hem, John Lockwood Kipling; reiziger, beeldhouwer, tekenaar, designer, docent, die op zijn 27ste naar Bombay verhuisde en die daarna bijna twintig jaar onder meer curator was van het Lahore Central Museum.

Dat is waar ook. Nog zo'n feitje dat je gemakkelijk voor lief neemt: Rudyard Kipling (1865-1936) is geboren in Bombay (tegenwoordig Mumbai). Het verhaal dat daar achter zit, wordt in Londen verteld en verbeeld, en dat levert beduidend meer op dan de banale vaststelling dat de zoon er zonder zijn vader en moeder niet zou zijn geweest.

Als Engelse jongen die op een pottenbakkersschool zat en beeldhouwer hoopte te worden, leek het al heel wat dat John Lockwood Kipling als twintiger enkele terracottadecoraties mocht bijdragen aan het Londense South Kensington Museum (dat later Victoria and Albert zou heten). Bij een uitstapje in 1863, in het Peak District in het noorden van Engeland leerde hij de geletterde Alice Macdonald uit Londen kennen. Alles aan de anekdote over hun ontmoeting ademt hoogromantiek: ze hadden daar een picknick en keken uit over Rudyard Lake in Staffordshire.

Volgens een vriend die van de scène getuige was, viel John voor de schone Alice toen hij zag hoe ze peinzend haar salade at. Alice zelf memoreerde later dat zij en John, kijkend naar een afgeleefd paard in de verte, allebei spontaan versregels van de preraphaëlitische dichter Robert Browning opzegden, om elkaar verbluft aan te kijken. 'It was done in that moment.' De inslag echode na in de voornaam die het echtpaar hun eerste kind gaf dat twee jaar later ter wereld kwam in Bombay, Brits-Indië.

John Lockwood Kipling - Arts and Crafts in the Punjab and London (****)

Non-fictie
Julius Bryant & Susan Weber (editors)

Bard Graduate Center Gallery/Yale University Press; 580 pagina's; euro 71,99.

Hyde Park de Wereldtentoonstelling

En waarom dáár? Dat is misschien de beste vraag, en de explosie van vormen en stoffen op de tentoonstelling in Londen (en in de rijke catalogus) laat het bloemrijke antwoord zien. Het begon zo: op 30 maart 1851 reisde de 14-jarige John Kipling met de trein naar Londen, om in het uit gietijzer, hout en vooral glas opgetrokken legendarische Crystal Palace bij Hyde Park de Wereldtentoonstelling (Great Exhibition) te zien. Daar, in het Indiase paviljoen, werd de jongen gegrepen door de ronde vormen, bedrukte stoffen en onbekende materialen (ivoor) die uit de Britse kolonie kwamen, een schat aan meubels, draperieën en armbanden die nooit eerder te zien was geweest. Kunstenaar worden, ambachtsman, dat stond voor hem vanaf toen vast.

Die nieuwsgierigheid en dat talent, die dankzij de imperialistische privileges ontplooid konden worden, leidden tot zijn verhuizing naar de provincie Punjab, en tot decennia van doceren en reizen aldaar. Kipling bracht Britse invloeden en lesmethoden in Brits-Indië, en maakte tijdschriften en tekeningen voor de Britse pers, van handwerklieden, maar ook cartooneske plaatjes waarin we hem ontwaren. John Lockwood Kipling is de typische bevlogen docent die zijn pupillen, onder wie zijn eigen zoon, gul in zijn kennis liet delen.

De vanzelfsprekendheid van de interesse in culturen die ver van de westerse verwijderd zijn, maakt van de Londense expositie in de huidige bangige tijden zowaar een statement - maar zonder stemverheffing of wijsvinger.

Eveneens wordt niet verdoezeld dat vader Kipling geen twijfels had over het klassenstelsel of de verhouding tussen meesters en dienaren; en de zoon zou de antieke verhoudingen nog hardhandiger verdedigen. Tegelijk doet een dan snel gemaakt verwijt van oriëntalisme - zo'n man kon alleen opereren onder koloniale omstandigheden die hij niet ter discussie stelde, streep erdoor, weg ermee - geen recht aan zijn jarenlange bemoeienis met de musea, opleidingen en de pupillen die hij onder zijn hoede had en die hij bij voorkeur hun eigen weg liet ontdekken.

Ervaren Kipling-vorsers menen de oude baas zelfs nóg een keer te herkennen, in een dier uit The Jungle Book: namelijk als Baloe, de beer die de welpen onderricht in de wetten van de jungle, en op wiens voorspraak de poezelige mensenwelp Mowgli met hen mag meelopen. Er is iets voor te zeggen, al moet daarbij worden aangetekend dat Baloe doorgaans slaperiger is dan de immer wakker ogende Kipling senior.

De Great Exhibition van 1851, de expositie die de jongen uit Yorkshire voor het leven zou inspireren, heeft uiteindelijk in 2017 een expositie gebaard over de bebaarde en artistieke vader wiens zoon zijn reislust zou erven, om hem in kunstenaarschap ver te overtreffen.

John Lockwood Kipling. Victoria and Albert Museum Londen, tot en met 2 april. Toegang gratis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden