Explosief mengsel van religie en nationalisme

Of de oorzaak nu lag in hoogmoed of blindheid, zelden zal een politiek filosoof het zo bij het verkeerde einde hebben gehad als Francis Fukuyama....

Terwijl Fukuyama zelfs na de aanslag op het World Trade Center bleef volhouden dat de fundamentalistische islam slechts ‘een achterhoedegevecht’ tegen de moderniteit was, probeerden andere auteurs door te dringen tot het doen en denken van islamisten en andere bewegingen die zich aan het westerse model lijken te onttrekken en het moderne seculiere denken verwerpen. Dit heeft niet alleen geresulteerd in een stroom van – elkaar bestrijdende – publicaties over uiteenlopende aspecten van de islam. Het lijkt er sterk op dat de ontdekking van de kracht van de religie en de traditie in het Oosten als een boemerang terugslaat op de westerse wereld zelf.

Die hernieuwde belangstelling voor de betekenis van religie en spiritualiteit in de samenleving beperkt zich niet tot de huidige tijd, maar strekt zich ook uit tot de geschiedenis. Een treffende illustratie hiervan vormt het zeventiende jaarboek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, dat geheel gewijd is aan de relatie tussen religie en geweld in de 20ste eeuw. Daarbij zijn het vooral de uitstekende bijdragen over de Eerste Wereldoorlog die de aandacht trekken.

In die Grote Oorlog, zo laten de Franse historica Annette Becker en haar Britse collega James McMillan zien, speelde religie een cruciale rol. Daarbij gaat het minder om de verhouding tussen kerk en staat dan om rituelen en spiritualiteit, om sentimenten en ervaringen, zowel van de soldaten in de loopgraven als van de familie aan het thuisfront, om het taalgebruik van politici en geestelijken, om het oplaaiende geloof in wonderen en het messianisme, de wijdverbreide en diep gevoelde verwachting dat de tijden radicaal zouden veranderen.

Wie de historici in het jaarboek volgt, zal tot de conclusie komen dat de oorzaken van de Eerste Wereldoorlog niet in de eerste plaats gezocht moeten worden in economische of geopolitieke motieven, maar in een uiterst explosief mengsel van religie en nationalisme. De effecten daarvan zouden nog lang voelbaar blijven, aldus Becker, die betoogt dat het messianisme nog decennialang doorwerkte, niet alleen in revolutionaire bewegingen als het communisme, fascisme en nationaal-socialisme, maar ook in het pacifisme.

De opvatting dat het nazisme ontsproten was aan een – desastreus – verbond tussen religie en nationalisme, was ontleend aan een inzicht dat al in de jaren twintig werd verkondigd door de immens populaire joodse schrijver Joseph Roth. Volgens Roth, geboren in Oostenrijk-Hongarije, moest het nazisme om die reden vanuit een religieuze positie worden bestreden, betoogt de jonge historicus Ewoud Kieft in zijn bijdrage aan het jaarboek. Het was Roths tragiek dat slechts weinigen de betekenis van zijn kruistocht doorzagen; hij overleed in 1939 in ballingschap, eenzaam en aan lager wal geraakt, in Parijs.

De vraag naar de betekenis van godsdienst en religie in de aanvaarding, beleving en beoordeling van oorlog en geweld – het hoofdthema van het jaarboek – wordt ook in een aantal andere bijdragen op een intrigerende manier uitgewerkt. Zo gunt Samuel Yamashita ons een blik in de gedachtewereld van de tokko, de duizenden vliegeniers die zich in 1944-1945 als een ‘goddelijke wind’ (kamikaze) ter wille van het Japanse keizerrijk op vijandelijke doelen te pletter vlogen. De Amerikaanse historicus Stuart Cohen laat in een sterk analytische beschouwing zien hoe het orthodoxe joodse denken geleidelijk vat heeft gekregen op het – officieel seculiere – Israëlische leger.

De kwesties die in het jaarboek worden aangesneden, zijn niet alleen van belang voor onze kennis van het verleden, maar ook voor ons begrip van de existentiële betekenis van religieuze thema’s, gedachten en gevoelens vandaag de dag. De stukken over de Eerste Wereldoorlog bijvoorbeeld houden ons een spiegel voor, waarin we veel van onszelf herkennen; tegelijk openen ze een venster op de drijfveren van anderen.

Om die reden is het jammer dat de redactie er niet in geslaagd is alle auteurs op één lijn te houden en zich volledig te concentreren op die existentiële vragen. In plaats daarvan krijgt de lezer ook enkele artikelen voorgeschoteld over de politiek van het Vaticaan in het interbellum en over de positie van religieuze bevolkingsgroepen in oorlogstijd, alsmede een stuk over de geschiedenis van de kerken in Litouwen tijdens de Russische en Duitse bezetting – een tamelijk gekleurd artikel, waarin de rol van de antisemitisch angehauchte katholieke kerk eenzijdig wordt belicht. Frank van Vree

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden