Documentaire

Exit through the Gift Shop

Schaken met de werkelijkheid

'Exit Through the Gift Shop', de debuutfilm van kunstenaar Bansky is een enthousiaste ode aan de street art. Maar of de documentaire waar is of nep blijft onduidelijk.


In een rolstoel wordt Mr. Brainwash geduwd langs zijn zeefdrukken, die op de vloer liggen uitgestald. De knop van zijn spuitbus houdt hij stevig ingedrukt, een lange, onregelmatige lijn van verf over de ‘kunstwerken’ trekkend. Zo zijn ze toch allemaal net iets anders. Zelden zie je een kunstenaar zo lui en a-creatief aan het werk; heeft deze artistieke kwakzalver inderdaad de hoes van Madonna’s compilatie-album Celebration ontworpen, zoals de aftiteling van Exit Through the Gift Shop vermeldt?



Er zijn drie redenen om aan te nemen dat Exit Through the Gift Shop wel degelijk een echte, betrouwbare documentaire is. Ook al weet niemand zijn ware identiteit, regisseur Banksy (1974?) bestaat echt: een wereldberoemd, invloedrijk en controversieel graffitikunstenaar, die met dit kleurrijke portret van de internationale street art scene zijn filmdebuut maakt.



De talloze openbare kunstwerken die in de film voorbij komen, bij nachtlicht rondgeplakt, gespoten of geschilderd, zijn óók echt – zoals de prachtige ‘doorkijkjes’ die Banksy in 2005 schiep op de Israëlische muur rondom de westelijke Jordaanoever. En de gruizige, stiekeme opnames van andere graffitikunstenaars, aan de slag met verfspuit, kwast of sticker, voelen minstens zo authentiek aan als de kunstwerken zelf.



Maar toch. Minstens zo gemakkelijk kun je denken dat Banksy goeddeels de boel bij elkaar liegt, ook al wordt dat door hem tot en met de aftiteling verdoezeld. Thierry Guetta, een nogal gesjeesde, obsessieve amateurfilmer die alles filmt wat los en vast zit, is als toevallige chroniqueur van de street-artbeweging een uiterst onwaarschijnlijk subject; toch wordt hij steeds meer het hoofdpersonage van de film, een waas van ongeloofwaardigheid optrekkend.



De mega-expositie waarmee Guetta, in een onstuitbare aanval van megalomanie, zelf als straatkunstenaar Mr. Brainwash debuteert, is te waardeloos en absurd om daadwerkelijk duizenden bezoekers te trekken – terwijl dat in de film wel degelijk gebeurt. Argeloze kunstconsumenten die zich slaafs vergapen aan de nieuwe kleren van de keizer? Nee – netjes uitbetaalde figuranten, dat zijn het.



Maar het allerbelangrijkst argument om Exit als nepdocumentaire op te vatten: het wordt er een veel leukere, interessantere film van. Vooral dan past hij perfect bij Banksy’s ongrijpbare imago, bij de sfeer van geheimzinnigheid die om hem heen hangt, en wordt het een film om flink mee aan het puzzelen te slaan; perfect kijkvoer voor de hedendaagse toeschouwer die, gepokt en gemazeld door de visuele cultuur van de 21ste eeuw, geen beeld meer zomaar voor lief neemt. En die vooral zelf aan de betekenis, het verhaal of de waarheid van een film wil sleutelen.



Wie zegt dat die man met capuchon en vervormde stem, door de film netjes als Banksy geïntroduceerd, ook daadwerkelijk Banksy ís? Misschien is Guetta wel de enige echte Banksy die in de film wordt opgevoerd. En debuteert de één als regisseur met een valse film, zoals de ander als kunstenaar debuteert met valse kunst.



Het kan allemaal. De beste nepdocumentaires voeren zo’n gewiekst spel met de werkelijkheid, dat het onderscheid tussen feit en fictie puur een kwestie van interpretatie wordt. Dat spel begint dan altijd bij de stijl: nepdocu’s doen steeds precies wat een film moet doen om in zijn tijd ‘echt’ over te komen. Orson Welles camoufleerde het begin van zijn meesterwerk Citizen Kane (1941) als bioscoopjournaal, om de film een aura van authenticiteit te verlenen – compleet met lelijk geschoten archiefmateriaal en een opdrin

gerige commentaarstem. De film die tegenwoordig geldt als eerste ‘echte’ nepdocumentaire, David Holzman’s diary(Jim McBride, 1967) imiteert de destijds in zwang zijnde cinema véritéstijl zo nauwkeurig, dat veel critici hem zonder meer voor waar aanzagen. Het losse handcamerawerk, de schokkerige montage en ‘uit het leven gegrepen’ gebeurtenissen waarmee Holzman zijn filmdagboek vormgeeft, liegen nog net zo hard als ze destijds deden; de beginscène, waarin Holzman zijn camera in de woonkamer neerzet, de lens scherpstelt en er zelf vóór gaat zitten, doet misschien nog wel realistischer en vertrouwder aan dan veertig jaar geleden, nu het bezit en gebruik van een camera zoveel alledaagser is geworden.



Dat aanzetten, plaatsen en scherpstellen van de camera is nog steeds een perfect stijlmiddel om snel en effectief een sfeer van rauw, ongefilterd realisme neer te zetten – zie nep-horrordocumentaires als The Blair Witch Project (Daniel Myrick en Eduardo Sánchez, 1999) en Matt Reeves’ Cloverfield (2008), of de SF-satire District 9 (Neill Blomkamp, 2009). Vanzelfsprekend komt de handeling ook in Exit Through the Gift Shop terug, terwijl de film zich verder als hybride van diverse ‘soorten’ realisme ontpopt: Guetta’s video-opnames, tv-archiefmateriaal, statisch gedraaide interviews en meer reportage-achtige scènes, Exit laat niets onbenut om zo waarachtig en eerlijk mogelijk over te komen.



Bij een echte 21ste eeuwse (nep)documentaire als Exit blijft de verwarring tussen schijn en werkelijkheid natuurlijk niet tot de film zelf beperkt: met het internet heeft de nepdocumentaire een groter speelveld dan ooit ter beschikking, en kan er beter gelogen worden dan ooit. Na het zien van Exit is de verleiding onweerstaanbaar om al die genoemde kunstenaars online te checken, en vooral om uit te dokteren hoe dat nu met Guetta, alias Mr. Brainwash zit. Zo stuit je al snel op berichten over Mr. Brainwash’ tweede expositie, Icons, die hij dankzij het succes van de film kon houden in New York. Het uiterst succesvolle Icons was tot de nok toe gevuld met hetzelfde soort verstoethaspelde kunst-derivaten als de tentoonstelling in Los Angeles; nog steeds, zo valt al surfend te ontdekken, loopt het vervolg, Icons Remix. Volgens een reportage op entertainment.timesonline.co.uk werd tijdens de vernissage van Icons menig doek voor tien- tot honderdduizenden dollars verkocht.



Zo’n artikel, geplaatst op een alleszins serieuze site, zet het vervreemdende spel van de film vrolijk voort. Al helemaal wanneer Mr. Brainwash zelf aan het woord komt. Al lezend kun je dan de merkwaardige sensatie krijgen dat een fictief personage zomaar de werkelijke wereld is binnengestapt, en daar zijn vreemde leven voortzet alsof hij altijd al heeft bestaan.



Zodra mensen hem als ‘echt’ beginnen te accepteren, wordt een figuur als Mr. Brainwash dat ook. Fictieve figuren uit nepdocumentaires glipten wel vaker de werkelijkheid binnen; zie de rockband uit Rob Reiners This Is Spinal Tap (1984), die na het succes van de film ook daadwerkelijk op tournee ging. Maar een 21ste-eeuws personage als Mr. Brainwash kan zich een stuk gemakkelijker voor een miljoenpubliek ‘verwezenlijken’ – dankzij de talloze weblogs, homepages, online tijdschriften en videokanalen waarop hij zijn gezicht kan laten zien. Op YouTube zijn vele interviews met hem te vinden, en een filmpje dat van vó&oacut

e;r Exit zou dateren, waarin Guetta de muren van Los Angeles volspuit. ‘Wat een wannabe Banksy’, luidt een van de commentaren van bezoekers.



Het klinkt wellicht vergezocht, maar nóg een mogelijkheid, waarmee je door het hele spiegelpaleis al snel geen rekening meer houdt: Mr. Brainwash zou natuurlijk ook gewoon een mens van vlees en bloed kunnen zijn. ‘Het zou dan ook een wel erg grote grap moeten zijn’, zegt hij tegen The Times, om zich heen wijzend naar de tientallen medewerkers die zich tijdens de opening van Icons voor hem uitsloven. ‘Wie zou zoiets opzetten? Wie zou al die mensen huren?’



Dan kan het natuurlijk óók nog zijn dat het hele Times-artikel een verzinsel is, net als Mr. Brainwash eigen blitse site mrbrainwash.com. Op die site zijn ook enkele zeefdrukken te koop: lelijke prints in beperkte oplage van bijvoorbeeld een besmeurde verfkwast, gesigneerd en genummerd door de kunstenaar – met diens vingerafdruk op de achterkant. Geef dan maar eens je credit-cardgegevens zonder te vrezen dat je je geld aan gebakken lucht verkwanselt. Gelukkig, misschien ook niet geheel toevallig en ook wel weer logisch gezien het succes van de kunstenaar, waren bij het schrijven van dit artikel alle kunstwerken op de site uitverkocht.



Exit Through the Gift Shop is niet de enige film van dit moment die van bioscoop tot internet met de realiteit aan het schaken slaat. Casey Afflecks I’m Still Here is opgezet als een soort dagboek over Afflecks beroemde zwager Joaquin Phoenix, en doet verslag van diens pogingen om zijn acteurscarrière in te ruilen voor een bestaan als hiphopzanger. In de loop van de documentaire lijkt het steeds slechter te gaan met Phoenix: hij doet aan online seks, bezoekt prostituees, wordt steeds dikker, laat een vieze baard groeien en molesteert een toeschouwer bij zijn eigen concert – waarvan vanzelfsprekend amateuropnames te vinden zijn op YouTube.



Een acteur die de weg kwijt is of een geslaagde schijnvertoning? Een vraag die de Amerikaanse pers behoorlijk bezighield, sinds Phoenix zich voor het eerst met baard en zonnebril liet zien in The David Letterman Show en daar al met zijn extreem timide optreden voor verbijstering en hilariteit zorgde. Roger Ebert, de belangrijkste filmcriticus van Amerika, noemde I’m Still There een nagel aan Phoenix’ doodkist. ‘Als deze film toch een flinke poets blijkt te zijn, word ik erg kwaad’, aldus Ebert. En inderdaad, onlangs gaf regisseur Affleck het toe: zijn film, en dus ook Phoenix’ bezoek aan Letterman, is voor het overgrote deel in scène gezet. ‘Het is een fantastische acteerprestatie, de beste van zijn carrière’, zei Affleck over Phoenix in een interview met The New York Times. En dat terwijl hij op het Filmfestival van Venetië nog had gezegd dat zijn regiedebuut voor het grootste deel authentiek was, en dat hij alle verdere conclusies liever aan de toeschouwer overliet.



Vooralsnog blijft Banksy die ruimte wél aan zijn publiek bieden, hoeveel interviews hij en zijn vermeende alter ego Mr. Brainwash ook geven. Gelukkig maar. Als enthousiaste ode aan de street art blijft Exit Through the Gift Shop sowieso overeind, ongeacht het waarheidsgehalte. Maar onthullen dat je documentaire eigenlijk nep is, zelfs als iedereen dat al lang vermoedde – het is toch een beetje als een goochelaar die zijn truc uitlegt. Of als een regisseur die alvast het einde van zijn film verklapt.



Mr. Brainwash kijkt wel uit. Is hij de Borat van de kunstwereld, vraagt Milena Ryzik van The New York Times hardop aan de Fransman, of iemand anders in de rol van Thierry Guetta. ‘Ik begrijp je vraag niet’, riposteert Mr. Brainwash. ‘Hoe weet ik dat jíj geen acteur bent?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden