EX-SLAVEN GAAN TERUGNAAR DE BRON

Waarom hebben de Europeanen de slavernij in de overzeese koloniën ingevoerd en waarom hebben ze daar na twee, drie eeuwen weer een eind aan gemaakt?...

Een andere verklaring wijst op het politieke evenwicht in Europa, waardoor staten elkaar nooit langdurig konden overheersen. Om die reden zou men zich in Europa er wel voor hoeden om zijn verslagen tegenstander tot slaaf te maken, want binnen de kortste keren konden de rollen omgedraaid zijn. Ook dit antwoord voldoet niet, want Afrika was net als Europa een politieke lappendeken en herbergde toch meer slaven dan waar ook.

Onze kennis van de slavernij mag dan nog een aantal witte vlekken bevatten, David Brion Davis laat in Inhuman Bondage zien dat er de afgelopen vijftig jaar wel degelijk een groot aantal gaten gedicht is. Daar heeft deze auteur trouwens vaak zelf de hand in gehad. Zo heeft Davis aangetoond dat de traditie om in Europa door discriminatie en racisme etnische groepen buiten te sluiten, zoals de joden, al in de Middeleeuwen bestond. Dat was ook zo met het stereotype dat zwarten uitermate geschikt zouden zijn voor vuil en zwaar werk. Dat hadden de Europeanen overgenomen van de Arabieren, lang voor het begin van de Europese expansie. Het Europese racisme is niet ontstaan om de slavernij in de koloniën te rechtvaardigen.

Een tweede hoogtepunt vormt Davis’ analyse van de veranderingen in de Britse maatschappij als gevolg van de Industriële Revolutie. Hij wijst erop dat de massale anti-slavernijbeweging in het Verenigd Koninkrijk onderdeel was van een veel omvangrijkere hervormingsagenda, gebaseerd op de successen van de nieuwe markteconomie en de vrije arbeid. Die agenda was opgesteld door de middenklasse, maar werd overgenomen door de bestuurlijke elite om zo een revolutie als in Frankrijk of in de VS te voorkomen. De afschaffing werd daardoor ingebed in het conservatieve discours, waarin blank en zwart zeker niet als gelijken werden gezien, maar waarin de Afrikanen toch tot de menselijke soort werden gerekend.

Inhuman Bondage, over de opkomst en neergang van de slavernij in het Atlantische gebied, is veruit het beste overzicht in zijn soort. ‘Atlantisch’ betekent bij dit onderwerp vooral Engeland en de VS, maar Davis doet manmoedige pogingen ook de ontwikkelingen elders te beschrijven. Daarbij struikelt hij weleens, want hij kan niet verklaren waarom Spanje er pas zo laat in slaagt om Cuba tot een plantagekolonie te ontwikkelen. Ook ziet hij de polygamie in Afrika als een direct gevolg van de Atlantische slavenhandel, hoewel er in Portugal en op de Britse eilanden geen polygamie bestond en die landen meer emigranten en ook meer mannelijke emigranten hebben zien vertrekken dan welke regio in Afrika ook.

Na de afschaffing van de slavernij trok een enkele vrijgelatene naar Afrika, hoewel de overgrote meerderheid van hen daar nog nooit was geweest. Middle Passages van James T. Campbell bevat een hele reeks terugkeergeschiedenissen, waarvan de eerste dateert uit het midden van de 18de eeuw. Het betrof een Afrikaanse slavenhandelaar van koninklijken bloede, Ayuba, die werd overvallen en daarna als slaaf werd verkocht aan de kapitein van een Europees slavenschip, waarmee hij kort tevoren nog zaken had gedaan. Hij belandde op een plantage in het zuiden van de VS, vanwaar hij in het Arabisch een noodkreet stuurde aan zijn vader in Afrika. Die brief kwam in Londen terecht, werd ontcijferd, en een groep welgestelden wist de afzender vrij te kopen Uiteindelijk keerde Ayuba naar Afrika terug, waar hij zich vestigde als * slavenhandelaar.

Een aandoenlijker verhaal is dat van een kleine groep ex-slaven uit Arkansas, dat de discriminatie beu was, geld bijeen had gebracht en per trein naar New York was gereisd in de hoop vandaar naar Afrika scheep te gaan. Veel bagage hadden ze niet, maar hun leider, een dominee, had wel een stallantaarn meegenomen. Hij vertelde zich op de reis te hebben voorbereid door het lezen van het populaire werk van de ontdekkingsreiziger Stanley, In Darkest Africa.

Campbells boek zit vol met zulke juweeltjes, want de auteur kan uitstekend vertellen. Daardoor zal de lezer niet gauw de twee paradoxen ontdekken die het boek stilzwijgend aan de orde stelt. Enerzijds hadden en hebben de ex-slaven en hun nakomelingen uit de VS verreweg de meeste financiële armslag om Afrika te bezoeken, maar is juist deze groep het minst met Afrika verbonden. Door de hoge geboortecijfers waren er al ver voor de Burgeroorlog maar heel weinig slaven in de VS die in Afrika waren geboren.

Er is nog een paradox: door de relatief hoge levensstandaard mag het aantal Afrika-gangers onder de zwarten in de VS groter zijn dan in het Caribische gebied en Brazilië, die hoge levensstandaard belemmert tegelijk hun aanpassing aan de Afrikaanse leefomstandigheden. Dat verklaart waarom in de jaren zeventig tijdens het hoogtepunt van de Black Power-beweging een groep zwarte ‘retourmigranten’ uit de VS eerst onder het oog van de camera’s ergens in Ghana vol walging hun Amerikaanse paspoort in zee wierp om daarna ’s avonds stiekem naar het strand terug te keren in de hoop dat waardevolle document weer terug te vinden.

Piet Emmer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden