Evenwichtig portret van een excentriekeling

De biografie van de excentrieke uitgever Johan Polak is een evenwichtig maar tragisch levensverhaal. Hij was 'joods, rijk en zo lelijk als een paard', naar eigen zeggen. Een recept voor ellende.

Johan Polak rond 1985. Beeld HH/Nederlands Fotomuseum

Op het eerste gezicht had hij alles mee, Johan B. W. Polak (1928-1992). Hij groeide op in een welvarend, liefdevol joods gezin in Amsterdam. Hij studeerde klassieke talen, was een tijdje leraar en werd ten slotte uitgever. Hij was steenrijk, bezat mooie boekhandels, grachtenhuizen, een landgoed, schilderijen en een indrukwekkende verzameling handschriften. Hij was een graag geziene mecenas. Toch was hij ongelukkig en gefrustreerd.

J.B.W.P. - Het leven van Johan Polak, de biografie die Koen Hilberdink over hem schreef, is een tragisch levensverhaal, en je krijgt niet de indruk dat de biograaf de ellende heeft aangedikt. Het is het portret van een excentriekeling, iemand die van zichzelf een 'type' maakte. Daarachter ging een gekwetste jongen schuil, die op geen enkele manier kon meedoen met de anderen. Hilberdink, ook biograaf van Paul Rodenko en Hans Lodeizen, beschrijft dat leven nuchter en feitelijk. Hij vermijdt pijnlijke dingen niet, maar heeft ook mededogen.

Zelf hield Polak het op 'de drievoudige paradijsvloek': 'Ik ben joods, ik ben rijk en zo lelijk als een paard.' Daar kwam dan nog zijn homoseksualiteit bij. Die combinatie, wist hij, 'zien de mensen niet graag'. Dat het niet alleen een voorrecht was om joods en opgegroeid in die rijke intellectuele traditie te zijn, ondervond hij toen hij met zijn familie, ondanks dat die financiële banden had met Duitsland, toch naar Westerbork werd afgevoerd. Dankzij een goede zaakwaarnemer kwam het gezin vrij.

Non-fictie
Koen Hilberdink
J.B.W.P. - Het leven van Johan Polak
Van Oorschot; 320 pagina's; euro 29,99.

De puber Johan schaamde zich voor de vernederende behandeling, maar schaamde zich later ook omdat hij als 'rijke jood' de ramp had overleefd. Hij raakte zijn vertrouwen in elke goede afloop kwijt. Als het erop aankwam, wist hij, wilde niemand de joden helpen. Hij leefde als jong volwassen man in een ziekelijke symbiose met zijn hypochondrische moeder. Pas toen zij dood was, kon hij contacten met mannen aangaan.

Hij cultiveerde zijn rol als onaantrekkelijke, intellectuele homo. Net als Socrates praktiseerde hij de 'pedagogische eros': hij verrijkte jongens met lessen in literatuur en schoonheid, liet het hun aan niets ontbreken en verlangde slecht wat seksuele wederdiensten. Het lukte hem nooit een echte, gelijkwaardige relatie aan te gaan; hij was altijd de rijke, erudiete aanbidder. Vriendje Rik werd zijn 'aangenomen zoon'. Ook jonge schrijvers en kunstenaars werden ingepakt: Hans Plomp, zelf hetero, was een tijdlang zijn vriend. Verder maakte hij avances naar Antoine Bodar, Teigetje, Woelrat en Joseph Cals, voormalige vriendjes van Gerard Reve. Allemaal keerden zij zich na een tijdje van hem af.

Met Reve raakte hij bevriend. Hij herkende veel in diens ingewikkelde seksuele programma, het revisme, waarbij mooie jongens werden aanbeden en getuchtigd. Bij hem lagen de zaken nog wat ingewikkelder; hij bekende Reve dat het ging om 'martelingen in verband met de slikorganen', iets met een slangetje door de keel. Waarschijnlijk zat vriend Leo Gillet, die suggereerde 'Volgens mij is dat hele gedoe met dat slangetje een poging om je moeder uit te kotsen!', er niet ver naast.

Hij paste totaal niet in de literaire scene van zijn tijd. Polak hield van dode schrijvers, uit de klassieke oudheid of grootheden uit zijn jeugd: Boutens, Bloem, Van Eyck en Leopold. Voormalige klasgenoten als Remco Campert en Rudy Kousbroek zagen weinig in hem. Terwijl zij samen met dichters als Kouwenaar, Lucebert en Vinkenoog op het Leidseplein hun successen vierden, beet Polak zich vast in traditionele reeksen en tijdschriften waarvan hij - dankzij zijn geld - hoofdredacteur mocht zijn. Hij schreef stukken tegen 'de experimentelen'. Gerrit Kouwenaar noemde hem een 'kunstvlo' en 'Boutens-snotteraar'. Echt last hadden ze niet van hem, want Polaks stukken werden amper gelezen en zijn tijdschriften stierven een vroege dood.

Enig succes kreeg hij pas toen hij ging samenwerken met Rob van Gennep (over wie onlangs een goede biografie verscheen, door Geke van der Wal). Het was een vreemde combinatie, de hippe, linkse Van Gennep die precies aanvoelde wat zijn generatiegenoten wilden lezen, en de behoudende, wereldvreemde classicus.

De aantrekkingskracht van 'Robje' zat aanvankelijk vooral in diens 'staalblauwe Wassenaarse hockeybenen', maar ze werden een geolied uitgeversduo. Door Johan was een beginkapitaal verzekerd, maar Van Gennep bracht al snel geld binnen. Rob gaf politieke boeken uit, Johan zijn klassieke edities, en enkele levende auteurs met wie hij affiniteit had: Reve (totdat die vriendschap na geruzie uiteenspatte), Ida Gerhardt, Marguerite Yourcenar. Die boeken werden verkocht in de winkels van Johan Polak, waaronder Athenaeum op het Amsterdamse Spui.

Echte ontdekkingen deed Polak niet. Een groot schrijver was hij evenmin, hoewel hij vaak lezingen hield en essays publiceerde. Criticus Wim Hottentot typeerde hem in Vrij Nederland genadeloos als 'een ijverige overschrijver zonder veel eigen inzicht, mening of creatief vermogen. Wel heeft hij enkele stokpaarden die hij tot vermoeiens toe berijdt.'

Van die 'stokpaarden' maakte Polak zijn levenswerk. Zijn verdienste is dat hij klassieken heel mooi heeft uitgegeven, en daarmee cultureel erfgoed heeft gekoesterd. Koen Hilberdink geeft hem op dat gebied de bewondering die hij verdient. Hij schreef een evenwichtig - en bewonderenswaardig beknopt - verhaal waarin hij de vreemde en ook wel nare trekjes van Johan Polak beschrijft, maar hem toch in zijn waarde laat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden