Recensie Theaterfestival Boulevard

Even onthutsend als briljant tweeluik over vrouwen, oorlog en hoe het theater daar mee om moet gaan

Compassie – de geschiedenis van het machinegeweer door NTGent. Foto Michiel Devijver

Theater

Compassie – de geschiedenis van het machinegeweer (****). Door NTGent, tekst en regie Milo Rau. Gezien 2/8, Theaterfestival Boulevard, Den Bosch. 

Verboden gebied – vrouw in niemandsland  (****). Van Erwin Mortier, regie Johan Simons. Gezien 4/8, Theaterfestival Boulevard Den Bosch. Daar nog t/m 8/8. 

Beide producties gaan na de zomer op tournee.

‘Wat zullen ze van ons verwachten? Verwachten ze echt dat wij weer gaan borduren?’ Nelly, de vrouw in de voorstelling Verboden gebied – vrouw in niemandsland is er niet gerust op. Wat moet zij aanvangen met haar leven als de oorlog ooit ophoudt, als het vrede wordt? Waar zijn dan de mannen en de zonen? Zij heeft ze immers allemaal gezien, de lijken, de afgehakte ledematen, de kapotte hoofden. Zij, Nelly, die als verpleegster de oorlog inging en daar al haar illusies verloor.

Over vrouwen in de Eerste Wereldoorlog schreef de Vlaamse auteur Erwin Mortier een theatermonoloog die eerder in besloten setting op locatie in Ieper werd gespeeld. In regie van Johan Simons speelt Elsie de Brauw deze tekst nu op Theaterfestival Boulevard in Den Bosch waar afgelopen weekend ook die andere NTGent-actrice Els Dottermans te zien was in een (bijna) monoloog over de oorlog. Haar voorstelling, in regie van Milo Rau, heet Compassie – de geschiedenis van het machinegeweer en zo ontstond min of meer toevallig een even onthutsend als briljant tweeluik over vrouwen, oorlog en hoe in het theater, de literatuur en de kunst daarmee om te gaan.

Waar Verboden gebied weliswaar over WO I gaat, belicht de voorstelling vooral de gevolgen van (oorlogs)geweld voor de vrouwen die achterblijven – de verloofden, de dochters, de moeders. In Compassie speelt Els Dottermans de rol van een actrice die zich ter voorbereiding op haar voorstelling inzet als hulpverlener in Centraal-Afrika, maar ook de vluchtelingenkampen in Griekenland bezoekt. Haar voorstelling gaat vooral over hoe wij ons in onze veilige westerse wereld wel betrokken voelen bij het drama op onze toeristenstranden, maar niet bij dat in Afrika.

Milo Rau – hij maakte eerder Five Easy Pieces over Marc Dutroux en La Reprise over de moord op een Luikse homoseksuele moslim – baseerde Compassie op een aantal bezoeken aan conflictgebieden en gesprekken met hulpverleners daar. Dottermans reisde met hem mee, althans dat zegt ze, maar dat is verzonnen want dit is theater, geen journalistiek verslag, hoezeer die twee in de voorstellingen van Rau ook samengaan.

Dottermans laat aan het begin de overbekende foto zien van het bij Bodrum aangespoelde Syrische jongetje Aylan en vraagt zich af waarom wij daar massaal wel overstuur van raken maar niet van de miljoenen doden die sinds de burgeroorlog in Rwanda en later in Congo zijn gevallen. Haar monoloog zit geraffineerd in elkaar, jonglerend met feiten en fictie, en met zichzelf als actrice (zo vertelt ze over haar verliefdheid op regisseur Luk Perceval), en de rol van het theater: ‘Eerst wilden we allemaal werklozen op het podium, daarna kwamen de gehandicapten en nu is het de beurt aan de vluchtelingen’.

Rau voegt de daad bij het woord: Compassie wordt van een inleiding en epiloog voorzien door de zwarte actrice Olga Mouak, die heel sec en daardoor aangrijpend haar geschiedenis vertelt – op de vlucht vanuit donker Afrika naar de lichtstad Parijs. Het levert een af en toe cynische, maar vooral ook erg wijze voorstelling op, die je gedachten verwart en op scherp zet. Met een prachtige Els Dottermans die haar rol bewonderenswaardig streng en afgemeten speelt, maar toch ook een zekere lichtheid toelaat. Op een groot scherm zien we haar bijna voortdurend in close-up.

In Verboden gebied zien we ook een close-up, maar dan van een lieflijk jong meisje. Elsie de Brauw komt op in een trouwjurk, maar er is geen bruidegom meer, alle mannen zijn dood. In deze soms hallucinerend mooie tekst van Erwin Mortier, die hier en daar hooguit iets te wijdlopig is, toont De Brauw haar zeldzame klasse door van die woorden bijna een klankspel te maken. Ze zet haar stem en mimiek in om de wanhoop en verslagenheid van een aantal vrouwen uit te beelden. Dit is niet zomaar een tekst zeggen, dit is hoge voordrachtskunst en performance tegelijk.

De Brauw speelt behalve Nelly ook nog een paar andere vrouwen, waaronder een Engelse moeder die trots is op haar soldatenzoon, ook als hij half kapot terugkomt.

Hoogtepunt is de bijna mystieke genotservaring als de vrouw op het slagveld de onbevlekte schoonheid van de jonge soldaat Robin beschrijft – zelden zoiets zinnelijks en droevigs gehoord.

In Compassie laat Els Dottermans op gegeven moment keihard Beethovens Zevende symfonie horen, om het oorlogsgeweld te overstemmen. Verboden gebied eindigt met Bachs ingetogen Sonate no. 4 voor viool en piano, waarbij Nelly haar bruidssluier weer voor haar vermoeide gezicht hangt. Haar rest niets anders dan ronddolen in een niemandsland.

Artistiek leiderschap

Johan Simons, regisseur van Verboden gebied, was tot vorig seizoen artistiek leider van NTGent, Milo Rau die Compassie maakte, is dat vanaf dit seizoen. Rau opent eind september het seizoen in Gent in de verbouwde schouwburg aan het Sint Baafsplein met een theaterversie van Lam Gods, gebaseerd op het schilderij van Hubert en Jan van Eyck. Simons is vanaf heden intendant van Schauspielhaus Bochum in Duitsland. Eerder was hij dat al bij de Münchner Kammerspiele. In Bochum gaat hij ook met Nederlandse theatermakers en acteurs werken, waaronder Pierre Bokma en Elsie de Brauw.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.