EVEN AUSCHWITZ DOEN

Het aantal toeristen dat Auschwitz bezoekt, neemt jaarlijks nog steeds toe; vooral jongeren weten het kamp te vinden. En elke bezoeker krijgt dezelfde les mee....

Een groep Belgische scholieren wandelt van de gaskamers terug naar de beruchte toegangspoort van Birkenau, waar de gedeporteerde joden per trein werden binnengereden. Een van de meisjes vindt dat de directie van het vernietigingskamp best eens een fatsoenlijk voetpad had kunnen aanleggen. Ze wil haar schoenen niet stuk lopen op de hobbelige ondergrond. Daarna is de oorlog als gespreksthema verdwenen, en vraagt ze zich met haar vriendinnen af waar ze vanavond zullen gaan feesten.

De Belgische kolonie blijkt, net als het merendeel van de bezoekers, te logeren in Krakau. Het concentratiekamp Auschwitz en Birkenau zijn van daaruit in amper een uur te bereiken en het staat in het programma genoteerd als een van de vele uitstapjes.

'Maar die scholieren hebben tenminste de moeite gedaan om het kamp te bezoeken', merkt een buitenlandse journalist op. Tijdens zijn eigen bezoek aan Birkenau heeft hij een groep Japanners door de poort naar binnen zien razen. Na tien minuutjes waren ze weer vertrokken, maar niet zonder eerst met een brede glimlach te hebben geposeerd bij de toegangspoort.

In het enkele kilometers verderop gelegen concentratiekamp van Auschwitz, waar vooral niet-joodse gevangenen zaten opgesloten, speelt zich hetzelfde scenario af. Voor de ingang wordt er geposeerd voor het bord met het beruchte opschrift 'Arbeit Macht Frei'.

Wat betekent zo'n foto nou? Je zou het wel eens aan de betrokkenen willen vragen. Die vraag stelt een Franse overlevende van Birkenau zich een dag later ook, als hij een bus Italiaanse bezoekers in het vizier krijgt. Twee jaar heeft hij in het kamp gezeten. Je vraagt je af hoe hij in zijn katoenen hemdje de kou heeft kunnen trotseren. Hij ergert zich hardop aan de inmiddels druk fotograferende Italianen. 'Het is een schandaal. Van een plek waar dagelijks dertigduizend mensen werden vermoord, mag je geen toeristische trekpleister maken. Iedereen is welkom, maar kom dan om te bidden, om te mediteren of om na te denken over de perversie van de mens, en vooral niet om kiekjes te maken'.

Plotseling veert hij op als hij in mijn jaszak het boek van de Italiaanse schrijver Primo Levi ziet. Hij beschrijft daarin zijn kampherinneringen. 'Ik ken hem goed', zegt de Fransman. 'Hij zat bij mij.'

Birkenau is het grootste kerkhof ter wereld. Tussen 1942 en 1945 werden er anderhalf miljoen joden de dood ingejaagd. Aan beide kanten van het beruchte poortgebouw staan in lange rijen de met prikkeldraad omheinde barakken. Op het zogenoemde tussenveld vond na de aankomst de selectie plaats. Bijna driekwart van de gearriveerden werd voor onmiddellijke vernietiging naar de gaskamers gestuurd.

De spoorlijn die het vernietigingskamp doormidden snijdt, loopt een kilometer verder dood. Daar liggen de ruïnes van de gaskamers die de SS in januari 1945 tijdens de ontruiming van het kamp liet opblazen in een vergeefse poging om de sporen van de genocide uit te wissen.

Net zoals het concentratiekamp van Auschwitz, waar niet aan systematische vergassing werd gedaan, trekt Birkenau tijdens de winter weinig bezoekers. De toeloop vindt vooral plaats tijdens het zomerseizoen, vertelt Franciszek Piper, het hoofd van de geschiedkundige afdeling.

Volgens Piper telde Auschwitz, de moordfabriek Birkenau inbegrepen, vorig jaar bijna zeshonderdduizend bezoekers; een record. Dat succes is vooral te danken aan de nog steeds toenemende buitenlandse belangstelling. De tijd dat de Polen gelijke tred hielden met de buitenlanders, is volgens Piper definitief voorbij: 'De Poolse belangstelling is minder groot dan onder het communisme, toen voor de meeste scholen een bezoek aan de kampen een verplicht nummer was.'

Vooral jongeren weten volgens Piper de weg naar het kamp te vinden. Ook veel reisbureaus nemen een bezoek in hun programma op, meestal als onderdeel van een rondreis door Polen of Europa. Bij de buitenlanders scoren de Amerikanen met 63 duizend bezoekers veruit het best, gevolgd door de Duitsers met 37 duizend. Een onverwachte uitschieter op de ranglijst zijn de twintigduizend Zuid-Koreanen die jaarlijks het kamp bezoeken. Door een van hen wordt dat uitgelegd als het gevolg van het succes van het door Steven Spielberg in Auschwitz gedraaide holocaustdrama Schindler's List. Uit Nederland kwamen er vorig jaar ongeveer zevenduizend bezoekers.

De val van het communisme leidde tot andere aanpassingen: het aantal joden dat in Birkenau werd vermoord, is op de informatieborden teruggeschroefd tot anderhalf miljoen. 'Het vroegere aantal van vier miljoen was wetenschappelijk niet langer te verantwoorden', verduidelijkt Piper.

Ook de rondleidingen ondergingen een belangrijke accentverschuiving. Vroeger durfden de gidsen wel eens te vergeten dat 90 procent van de slachtoffers joods was. Wat in al die jaren niet veranderd is, is de waarschuwing van Auschwitz: 'De geschiedenis mag zich niet herhalen.'

Waarschuwingen volgen er volop bij de exposities. De bezoeker wordt er direct geconfronteerd met de harde kamprealiteit. Dat laat zijn sporen na in het gastenboek en op het kantoor van Piper. Daar hangt een brief van een Amerikaanse professor: 'I don't think a person can visit Auschwitz and remain unchanged.'

Precies om dat soort emoties is het Piper te doen. Hij staat op om een citaat van de Franse president Charles de Gaulle te zoeken. 'Wat een droefheid, wat een afkeer, maar ondanks alles, wat een menselijke hoop!'

De boodschap is duidelijk. 'Als je Auschwitz gezien hebt, kan je, mag je nooit meer onverschillig blijven', beklemtoont Piper. 'Iedereen verwerkt Auschwitz op zijn eigen manier. Ga maar eens kijken naar het gastenboek in Birkenau. Op een van de laatste bladzijden geeft ene Johan Dedeurwaerder zijn impressie: 'Het verdriet houdt nooit op'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden