'Europese Unie mag geen nieuw IJzeren Gordijn optrekken'

De voormalig dissident Adam Michnik verbleef tijdens het communistisch bewind in Polen in totaal zes jaar achter de tralies. Nu is hij hoofdredacteur van de Gazeta Wyborcza, de grootste krant van Polen....

- Polen is een democratisch land naar westers model geworden. Maar in een artikel waarschuwde u onlangs voor de balkanisering van de Oost-Europese landen, als ze niet snel worden opgenomen in de EU. Hoe groot is het gevaar dat Polen alsnog destabiliseert?

'De integratie in de EU moet inderdaad vlug gebeuren. Als de Oost-Europese landen definitief teleurgesteld raken in de EU, dan is er maar één alternatief: de etnische staat. Die zou zich kunnen ontwikkelen tot wat ik een democratuur noem: een dictatuur die tegelijkertijd een aantal democratische instellingen respecteert. Kroatië en Servië zijn democraturen. Daar heb je weliswaar politieke partijen en democratische verkiezingen, maar het zijn landen geregeerd door elites.'

- Waarom is integratie in de EU zo belangrijk voor Oost-Europa?

'Omdat de Oost-Europese landen dan worden opgenomen in de logica van de westerse democratieën. Je moet het zo zien: Tsjechoslowakije zit niet in de EU en valt uiteen. België zit wel in de EU en valt 'iet uiteen.'

- 'Dreigt niet het gevaar dat er aan de oostgrens van aspirant-lid Polen een nieuwe muur ontstaat tussen Oost- en West-Europa?

'Ik accepteer het ontstaan van die grens niet. De uitbreiding van de EU moet een permanent proces worden. Niet per se in de zin van toetreding, maar in de zin van een voortdurende integratie die uiteindelijk tot aan Vladivostok loopt. Rond de Schengen-landen mag geen IJzeren Gordijn worden opgetrokken.'

- Polen heeft zich de afgelopen jaren gemanifesteerd als een gematigd en liberaal land, ondanks de machtswisselingen tussen oud-communisten en de partijen die uit Solidariteit zijn voortgekomen. Hoe groot is de kans dat Polen langs die lijn alsnog polariseert?

'Ik denk dat Polen op deze weg voortgaat. Bij alle schandalen en conflicten van de afgelopen jaren zijn de partijen uiteindelijk bereid gebleken te stoppen voordat een destructieve kracht ontstond.'

- Maar de kloof tussen oud-communisten en anti-communisten is nog altijd groot.

'Dat klopt. Als er nu wetten worden aangenomen tegen de voormalige communisten, dan dreigt het gevaar dat de oude tegenstelling weer naar boven komt. Maar gelukkig zijn de meeste van die wetten nu van de baan.

'Tegelijkertijd vind ik dat de Poolse samenleving moet worden gedecommuniseerd. Het systeem van de communistische dictatuur moet uit de maatschappij worden verwijderd. Rechtse politici zeggen dat Polen werd geregeerd door een kleine kliek die zich tegen de samenleving had gekeerd. Maar de continuering van het systeem was alleen mogelijk door het stilzwijgend instemmen van miljoenen mensen. Die mensen moeten met zichzelf in het reine komen. Daar schrijf ik ook over.'

- Polen is nu lid van de NAVO. Heeft dat een merkbare verandering teweeggebracht in Polen?

'In het denken van de mensen zie je een duidelijk verschil. Polen is eeuwenlang achtervolgd door de dreiging uit het oosten. Dat gevoel is nu weg.'

- Is het nu ook tijd voor toenadering tot het oosten?

'Dat gebeurt. Polen voert een interessante en consequente oostpolitiek en stimuleert veel regionale projecten en samenwerkingsverbanden. De presidenten van Polen, Litouwen en Oekraïne hebben onlangs bijvoorbeeld gezamenlijk hun verontrusting uitgesproken over de ontwikkelingen in Wit-Rusland. In Oost-Europa ontstaan veel nieuwe onderlinge relaties.'

- Wordt dat ook opgemerkt in West-Europa?

'In het westen is het politieke denken vervangen door een bureaucratische routine. Wat dat betreft heeft men in West-Europa geen ideeën en geen consistente visie op de toekomst van Europa. We moeten gaan nadenken over een nieuw kader voor Europa. Op die manier kunnen we de discussie uit handen nemen van de ambtenaren.'

- Wat is de volgende stap in de ontwikkeling van Polen?

'Een cruciaal probleem is op dit moment de hervorming van het onderwijssysteem. Dat moet worden aangepast aan de eisen van de 21ste eeuw. De veranderingen van de afgelopen tien jaar zijn zo snel verlopen, dat ze bijna niet te begrijpen zijn voor de Polen. Niemand wist tien jaar geleden van het bestaan van Internet en de mobiele telefoon.'

- Kan de hervorming van het onderwijs ook een rol spelen bij de bevordering van de democratie?

'Uiteraard. Het onderwijs moet jonge mensen leren om zich als burgers te gedragen in een democratische omgeving.'

- Dat zijn ze nog niet?

'Wat de burgers nu wordt voorgesteld als democratie zijn wetten die vrijheid en veiligheid garanderen en die de mogelijkheid bieden om eens in de vier jaar te stemmen. Maar dat is een procedurele democratie. Aan een echte democratie nemen de burgers zelf deel, door middel van maatschappelijke groeperingen. Daarvan zijn er in Polen meer dan in de omringende landen, maar nog altijd veel te weinig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden